بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە پێشێلکردنی سەروەریی هەرێمی کوردستان عێراقدا

بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە پێشێلکردنی سەروەریی هەرێمی کوردستان عێراقدا
وتارێکی شیکاریی یاسایی پاڵپشت بە دەق و ڕێککەوتننامە
نێودەوڵەتییەکان
پێشەکی
بنیاتی سیستمی نێودەوڵەتی و پاراستنی ئاشتی و ئاسایش، لەسەر پرەنسیپی سەرەکیی ڕێزگرتن لە سەروەریی دەوڵەتان و دەستوەرنەدان لە کاروباری ناوخۆییان داڕێژراوە. هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی دەستووریی فەرمی لە چوارچێوەی دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥دا (Iraqi Constitution, 2005)، بەردەوام ڕووبەڕووی پێشێلکاریی سەربازی و مووشەکی دەبێتەوە لە لایەن دەوڵەتانی دراوسێ، بە تایبەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران. لە ئێستادا کە هەرێمی کوردستان پێگەیەکی بێلایەنانەی گرتووەتەبەر بۆ خۆلادان لە ململانێ و شەڕی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران، کۆماری ئیسلامی بە بەردەوامی و بە بیانووی جۆراوجۆر خاکی هەرێم بۆردومان دەکات. نوێترین پێشێلکاریش، بۆردومانکردنی چەند ناوچەیەکی سلێمانی و بنکەکانی حزبی کۆمەڵەی شۆڕشگێڕ بوو، کە تێیدا زیانی گەورەی گیانی کەوتەوە و نۆ کەس بوونە قوربانی و شەهید بوون. ئەم بابەتە شیکردنەوەیەکی وردی یاسایییە بۆ دیاریکردنی بنەماکانی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی لەسەر ئەم پێشێلکارییە بەردەوامانە.
یەکەم: سروشتی یاسایی سەروەریی هەرێمی کوردستان لە دەوڵەتێکی فیدراڵیدا
بۆ دیاریکردنی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی، سەرەتا پێویستە پێگەی یاسایی هەرێمی کوردستان لە ڕوانگەی سەروەرییەوە ڕوون بکرێتەوە. لە دەوڵەتە فیدراڵییەکاندا، دابەشکاریی دەسەڵاتەکان لە نێوان حکومەتی فیدراڵی و هەرێمەکاندا هەیە. بەپێی بیردۆزی پارچەپارچەکردنی سەروەری کە لە لایەن بیرمەندانی وەک هەمڵتۆن و مادیسۆنەوە پەرەی پێ دراوە، سەروەریی نێوخۆیی دابەش دەبێت بەسەر دەسەڵاتی فیدراڵی و هەرێمەکاندا. هەرێمی کوردستان بەپێی ماددەکانی ١١٧ تا ١٢١ لە دەستووری عێراق (Iraqi Constitution, 2005)، خاوەن دەسەڵاتی یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەریی نێوخۆیی خۆیەتی. بۆیە هەر هێرشێکی دەرەکی بۆ سەر خاک، ئاسمان، یان هاووڵاتیانی هەرێم، پێشێلکردنێکی ڕاستەوخۆی سەروەریی دەوڵەتی عێراق و کیانی دەستووریی هەرێمی کوردستانە و پاراستنی ئەم سەروەرییەش لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتییەوە ئەرکێکی جێگیرە.
دووەم: پاڵپشتی یاسایی بۆ پێشێلکردنی سەروەریی خاک و ئاسمانی هەرێم عێراق
بۆردومانکردنی هەرێمی کوردستان لە لایەن دەوڵەتێکی دەرەکییەوە، پێشێلکردنی سەرەکیترین بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتییە. ئەم جۆرە هێرشانە بە پلەی یەکەم پێشێلکردنی ڕاستەوخۆی ماددەی ٢، بڕگەی ٤ لە پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانە (UN Charter, 1945)، کە بە ڕوونی قەدەغەی دەکات لەسەر گشت دەوڵەتان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانیاندا پەنا ببەنە بەر هەڕەشەکردن یان بەکارهێنانی هێز دژی یەکپارچەیی خاک یان سەربەخۆیی سیاسیی هەر دەوڵەتێکی تر. هاوکاری نێودەوڵەتی، ئەم ڕەفتارانە بە تەواوی دژ بە ناوەڕۆکی بڕیارنامەی ژمارە ٢٦٢٥ی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان ١٩٧٠ (UN General Assembly, 1970) نیشتەجێ دەبن، کە وەک ڕاگەیاندنی پرەنسیپەکانی یاسای نێودەوڵەتی تایبەت بە پەیوەندیی دۆستانە و هاوکاریی دەوڵەتان دەناسرێت؛ ئەم بڕیارنامەیە جەخت دەکاتەوە کە نابێت خاکی هیچ دەوڵەتێک بکرێتە ئامانجی داگیرکاریی سەربازی یان بەکارهێنانی هێز بە پێشێلکردنی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان، بۆیە بۆردومانەکانی ئێران پێشێلکارییەکی دەستدرێژکارانەی بەردەوامە.
سێیەم: پاڵپشتی یاسایی بۆ ڕەتکردنەوەی پاساوی بەرگری لەخۆکردنی ئێران
کۆماری ئیسلامیی ئێران هەمیشە هێرشەکانی بە پاساوی بەرگری لەخۆکردن دەپۆشێت، بەڵام ئەم پاساوە بەپێی ماددە و بنەما نێودەوڵەتییەکان بە تەواوی پووچەڵە. بەپێی ماددەی ٥١ لە پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN Charter, 1945)، مافی بەرگری لەخۆکردن تەنیا لە یەک حاڵەتدا ڕێگەپێدراوە، ئەویش کاتێکە کە هێرشێکی چەکداریی ڕاستەوخۆ و ڕوون کرابێتە سەر دەوڵەتەکە؛ لە کاتێکدا لە حاڵەتی هەرێمی کوردستاندا، هیچ هێرشێکی چەکداریی فەرمی لە لایەن هەرێمەوە بۆ سەر ئێران نەکراوە، بۆیە بەکارهێنانی ئەم ماددەیە بێ بنەمایە. لە لایەکی ترەوە، بەپێی بنەماکانی یاسای دەستووریی نێودەوڵەتی و بڕیارەکانی دادگای دادی نێودەوڵەتی وەک بڕیاری دۆسیەی نیکاراگوا دژی ئەمریکا (Nicaragua v. United States, 1986) و دۆسیەی سەکۆ نەوتییەکان (Oil Platforms Case, 2003) بۆ پیادەکردنی بەرگری لەخۆکردن دەبێت مەرجی پێویستی بەو واتایەی تەنیا ڕێگە بێت بۆ بەرپەرچدانەوە، و مەرجی هاوسەنگی بەو واتایەی زیانی هێرشەکە گەورەتر نەبێت، بێنە دی؛ بۆردومانکردنی ناوچەی مەدەنی و شەهیدکردنی هاووڵاتیان پێشێلکردنی ڕوونی ئەم هاوسەنگییەیە.
چوارەم: پاڵپشتی یاسایی بۆ دیاریکردنی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی
بۆ چەسپاندنی بەرپرسیارێتیی یاسایی لەسەر دەوڵەتی ئێران، پەنا دەبرێتە بەر گرنگترین دەقی یاسایی نێودەوڵەتی لەم بوارەدا کە ئەویش پڕۆژە یاسای بەرپرسیارێتیی دەوڵەتان لەسەر کارە نایاساییە نێودەوڵەتییەکانە لە لایەن کۆمیسیۆنی یاسای نێودەوڵەتییەوە (International Law Commission, 2001). بەپێی ماددەی ١ی ئەم ڕێککەوتنە، هەر کارێکی نایاسایی نێودەوڵەتی کە لە لایەن دەوڵەتێکەوە ئەنجام بدرێت، بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتیی ئەو دەوڵەتەی لێ دەکەوێتەوە. هاوكات ماددەی ٢ دوو ڕەگەزی سەرەکی بۆ دروستبوونی ئەم بەرپرسیارێتییە دیاری دەکات: یەکەم، پێشێلکردنی پابەندییەکی نێودەوڵەتی بێت کە لێرەدا بەزاندنی ماددەی ٢(٤)ی چارتەرەکەیە، دووەم، کارەکە پاڵ بدرێتە پاڵ دەوڵەتەکە؛ لێرەشدا هێرشەکان لە لایەن سوپای فەرمیی ئێرانەوە ئەنجام دراون و دەکەونە ئەستۆی دەوڵەتەکە. هەروەها ماددەی ١٢ جەخت دەکاتەوە کە دەوڵەت کاتێک پابەندیی نێودەوڵەتی دەبەزێنێت کە ڕەفتارەکانی هاوتەریب نەبن لەگەڵ ئەو ئەرکانەی یاسای نێودەوڵەتی خستوویەتیە سەر شانی. لەم چوارچێوەیەدا، حکومەتی فیدراڵیی عێراقیش بەهۆی کەمتەرخەمی لە پاراستنی سنوورەکان، ڕووبەڕووی بەرپرسیارێتیی دوولایەنە دەبێتەوە.
پێ