ئیسلاما سیاسی چەوا گەهشتە کوردستانێ
نڤێسین: ئدریس ئیسماعیل تروانشی
پشتی ب دوماهیکهاتنا شەڕێ جیهانیێ ئێکێ، کو تێدا دەولەتا عوسمانی دگەل هەڤپەیمانێن خۆ تووشی شکەستنەکا مێژوویی بوو و کەفتە ژێر سزایێن هێزێن هەڤپەیمانان، خیلافەتا عوسمانی ل تورکیا ل ساڵا ١٩٢٣ێ تووشی لێکترازانێ بوو، و ل ساڵا ١٩٢٤ێ ب ئێکجاری خیلافەت هاتە هەلوەشاندن.
ژبەر کو دەولەتا عوسمانی بۆ ماوەیەکێ درێژ کاریگەری ل سەر پرسا جیهانا ئیسلامی هەبوو، هەولێن جودا جودا دەستپێکرن بۆ ژنو سەرهەلدانەڤەیا هزرا خیلافەتێ.
ئەڤ ڕەوتە ب شێوەیەکێ دیار ل مصرێ سەرهلدا، بەرهەمێ ڤێ چەندێ ژی دامەزراندنا بزاڤا (جماعة الإخوان المسلمين) بوو ل سالێن ١٩٢٨-١٩٢٩ێ ل باژێرێ ئیسماعیلیە ل سەر دەستێ (حسن البنا).
ئەڤ بزاڤە ب لەز گەشەکر و بووژێدەرێ ئیلهامێ بۆ بزاڤێن ئیسلامی ل جیهانا عەرەبی و ئیسلامی. ئیخوانان ب ڕێکا کەسایەتیێن ئاینی و ڕەوشنبیری بزاڤکرن هزرا خۆ ل گەلەك دەڤەران بەلاڤ بکەن. ل وێ سەردەمێ، ڕوژئاڤا ژی ب چاڤەکێ ئەرێنی تەماشەی ڤان بزاڤان دکر، وەك ئالیەك بۆ بەرسینگگرتنا گەشەبوونا هزرا شیوعیەتێ و پاشان وەك هێزەکا بەربەست ل هەمبەر داگیرکرنا ئەفغانستانێ ژلایێ ئێکەتیا سوڤیەتێ ڤە.
گەشەکرنا هەیکەلێ بزاڤێ ل عیراق و کوردستانێ
ل ساڵا ١٩٤٦ێ، (محمد محمود الصواف) ژلایێ سەرکردایەتیا ئیخوان المسلمین ڤە وەك نوێنەرێ بزاڤێ ل عیراقێ هاتە دەستنیشانکرن. وی دەستپێکێ رێکخراوەک بناڤێ کۆمەلەیا ئەدەبی یا ئیسلامی (جمعية الآداب الإسلامية) دامەزراند، و پاشان ل ساڵا ١٩٤٩ێ ڕێکخراوا کۆمەلەیا برایەتیا ئیسلامی (جمعية الأخوة الإسلامية) سازکر کو سەرپەرشتیا وێ سپاردە کەسایەتیەکێ کورد بناڤێ (شیخ أمجد الزهاوي).
ساڵا ١٩٥٣ێ وەکو وەرچەرخانەکا مێژوویی دهێتە ژمارتن بۆ سەرهلدانا ئیسلاما سیاسی ل کوردستانێ. پشتی کو ل ساڵا ١٩٤٩ێ بارەگەهێن بزاڤێ ل چەندین باژێران هاتینە ڤەکرن:
کەرکووك: ژلایێ (نور الدين الواعظ) ڤە.
هەولێر: ژلایێ (محمد صادق المختار) ڤە.
شنگال: ژلایێ (طه تحسين سنجاري) ڤە.
ل ساڵا ١٩٥٤ێ هەوڵ هاتنە دان کو بارەگایێن وان ل سلێمانیێ و زاخۆ ژی بهێنە ڤەکرن، لێ پشتی دامەزراندنێ، بارەگەهێن وان ل هەردوو باژێران ژلایێ ئالیگرێن شیوعیا ڤە هاتنە سۆتین.
ل هەمان ساڵ (١٩٥٤)، (محمد محمود الصواف) سەرەدانا باژێرێ هەلەبجە کر و دگەل (شێخ عوسمان عبدالعزیز) کۆمبوو. د ڤێ کۆمبوونێ دا شێخ عوسمان وەكو نوێنەرێ ئیخوانان ل هەلەبجە هاتە هەلبژارتن، و پاشتر بوو نوێنەرێ گشتیێ ئیخوانان ل سەرانسەری کوردستانێ.
هەڵوێستێن سیاسی یێن ئیخوانان (١٩٥٨ – ١٩٧٠
- پرسا کوردی (١٩٢٨ – ١٩٥٨):
ئیخوانان هەتا ساڵا ١٩٥٨ێ د ئهدەبیاتێن خۆ دا (ڕۆژنامە، گوڤار و بەیاننامە) بەحسێ دوزا نەتەوەییا کوردی نەکریە و هەڵوێستەکێ بێدەنگ هەلبژارتبوو.
- شۆڕشا ١٤ی تەموزا ١٩٥٨:
ئیخوانان ئەڤ شۆڕشە ب ناڤێ شۆڕشا ڕەش “الثورة السوداء” ب ناڤکر. د هەمان ساڵ دا (محمد محمود الصواف) بەرەڤ دەرڤەی وەلاتی ڕەڤی، چونکی بەریا شۆڕشێ پەیوەندیێن بەرهەمدار دگەل دارودەستێن ڕژێما پادشایەتی هەبوون.
- یاسایا پارتان ل ساڵا ١٩٦٠:
پشتی دەرچوونا یاسایا پارتێن سیاسی ل عیراقێ، پارتێن کوردی (وەک پارتی دیموکراتی کوردستان) داخوازا مۆلەتێ کر. ل نیسانا ساڵا ١٩٦٠ێ، (پارتی یا ئیسلامی یا عیراقی) هاتە دامەزراندن کو کەسایەتیەکێ سامەڕایی سەرۆکاتیا وێ کر.
- کودەتایا ١٩٦٣ و هاتنا بەعسیان:
پشتی کودەتایا لەشکری ل دژی ڕژێما عەبدولکەریم قاسم، بەعسیان دەست ب سەرکوتکرنا شیوعیان و لایەنێن دی کر. گەلەك ژ سەرکردەیێن شیوعیا و ئیخوانان بەرەڤ کوردستانێ ڕەڤین، کو وەك پەناهگەهەکا ئارام یا هێزێن ئۆپۆزسیۆنێ دهاتە دیتن ژبەر هەبوونا شۆڕشا چەکداری ل دەڤەرێ.
قۆناغا ڕاگرتنا چالاکیان و ناکۆکیێن ناوخۆیی (١٩٧١ – ١٩٩١)
ل ساڵا ١٩٧١ تا ١٩٧٩ێ، سەرکردایەتیا ئیخوانان بڕیاردا کارێ سیاسی ل عیراقێ ڕابگریت (تەحریم کر)، کو ئارمانجا سەرەکی خۆپاراستن بوو ژ گورز و شالاوێن سەرکوتکرنێ یێن ڕژێما بەعس.
لێ، ئیخوانیێن کوردستانێ پابەندی ڤێ بڕیارێ نەبوون. (صدیق عبدالعزیز) -برایێ شێخ عوسمان- سەرکردایەتیا ئیخوانیێن کوردستانێ وەرگرت و بەردەوامی ب کارێ بانگەوازی و سیاسی دا.
ل ساڵا ١٩٧٩ێ، (صلاح الدین محمد بهاء الدین) بەرەڤ ئیرانێ ڤە چو و کۆمەڵەک بناڤێ (جماعة الأنصار الإسلامية) دامەزراند کو پشتبەستن ل سەر پشتەڤانیا ئیرانێ دکر. سەرڕای داخوازیا ئیخوانێن جیهانی بۆ هەلوەشاندنا ڤێ کۆمەڵێ، ناڤبری ڕەتکر کو دەستبەردار ببیت.
پاشتر، بالێ چەکداری یێ کۆمەڵێ ب ناڤێ (جیش القرآن) ل ژێر فەرماندەییا (مەلا کریکار) هاتە پێکئینان و هەتا ساڵا ١٩٨٥ێ بەردەوام بوو. ل ساڵا ١٩٨٥ێ صلاح الدین بەهائەدین چوو ئیماراتێ و ل وێرێ ڕاگەهاند کو ئەگەر ئەوی بکەنە کەسێ ئێکێ ل کوردستانێ، ئەو ئامادەیە ڤێ بزاڤێ هەڵبوەشێنیت.
لەورا، بۆ چارەسەرکرنا ململانێیێن دناڤبەرا (صدیق عبدالعزیز) و (صلاح الدین)، سەرکردایەتیا ئیخوانێن جیهانی ڕێککەفتن کو:
- صدیق عبدالعزیز: وەک نوێنەرێ گشتیێ ئیخوانان ل عیراقێ و کوردستانێ بهێتە نیاسین.
- صلاح الدین محمد بهاء الدین: بوو نوێنەرێ وان ئیخوانیێن چووینە ئیرانێ و وەڵاتێن سکەندناڤیا.
ئەڤ بارودۆخە هەتا ساڵا ١٩٩١ێ بەردەوام بوو. ل ساڵا ١٩٨٧ێ بزاڤا ئیسلامی ژلایێ شێخ عوسمان عبدالعزیز هاتە دامەزراندن. پاشان ل ڕێکەفتی ٦/١٢/١٩٩٤ و د ئەنجامێ شەڕێ ناڤخۆیی دا، (یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان) ب فەرمی ژلایێ (صلاح الدین محمد بهاء الدین) ڤە هاتە ڕاگەهاندن.
هۆکارێن سەرهلدان و گەشەکرنا ئیخوانان ل کوردستانێ
دامەزراندنا بزاڤا ئیخوانان ل کوردستانێ د چوارچۆڤەیەکێ ئالۆز دا بوو، هۆکارێن سەرەکی ئەڤەنە:
- شکەستنا ساڵا ١٩٧٥ێ: پشتی نسکۆیا شۆڕشا ئەیلوولێ، بۆشاییەکا سیاسی دروستبوو. بزاڤێن ئیسلامی دانپێدان ب سەرکردایەتیا مەلا مستەفا بارزانی و پارتی نەدکر و خۆ وەک جێگر (بەدیل) ددیت.
- سەرکەفتنا شۆڕشا ئیسلامی یا ئیرانێ (١٩٧٩):
دروشمێ “هەناردەکرنا شۆڕشێ” (تصیر الثورة) یێ ئیمام خومەینی، هاندەرەکێ مەزنبوو بۆ پشتەڤانیکرنا گروپێن ئیسلامی ل دەڤەرێ دا.
- جیهادا ئەفغانستانێ:
پشکداریکرنا عەرەبێن ئەفغانی ل دژی ئێکەتیا سوڤیەتێ، وەك فاکتەرەکێ هزر و بیروباوەران ڤە کاریگەری ل سەر گەنجێن دەڤەرێ هەبوو، نەخاسمە جیهادا د ڕێکا خودێ دا ل دژی دەولەتێن کۆلونیالیست.
- ڤالاییا سیاسی و پەروەردەیی: ئێکەم شانەیا ئیخوانان ل قوتابخانەیا گوندێ (ئێتێتێ) سەر ب پارێزگەها دهۆکێ ڤە، ب ڕێکا مامۆستایێن عەرەب یێن ژ باشوور و ناڤەڕاستا عیراقێ ڤە دهاتنە کوردستانی هاتە دامەزراندن. هەروەسا سەرەدانا (محمد محمود الصواف) د ساڵێن پێنجیان دا بۆ مزگەفتا مەزنا دهۆکێ کاریگەری هەبوو.
- خیڤەتگەهێن قوتابیان ( المخیمات الطلابیة): ڕێکخستنا خیڤەتگەهێن قوتابیان ل ساڵێن (١٩٥٤ – ١٩٦٠) ڕێگەخۆشکەر بوو بۆ بەلاڤکرنا هزرا ئیخوانی.
- دوورپێچا ئابووری ل سەر عێراقێ ب گشتی و ل سەر کوردستانێ ب تایبەتی:
دوورپێچا ئابووری یا سەر عیراقێ و کوردستانێ ل ساڵێن نۆتان دا، دەلیڤە دا ڕێکخراوێن ئیسلامی هاریکاریێن مرۆڤی بۆ دەستکەوتێن سیاسی و جەماوەری بکاربینن.
ڕەوتێن ئیسلامی ل کوردستانێ:
دیمەنێ ئیسلامی ل کوردستانێ ب سەر چوار ئاڕاستەیێن سەرەکی دا بەلاڤ دبیت:
- ڕەوتێ مەصری (ئیخوانی): گرێدای هزرا ئیخوان المسلمین یا مصرێ.
- ڕەوتێ ئیرانی: پشتبەستن ب ڕێنمایی و پشتیاانیا ئیرانێ (وەک کۆمەڵا ئیسلامی و بەشەک ژ بزاڤا ئیسلامی).
- ڕەوتێ سعودی (سەلەفی): ئاڕاستەیەکی نەهێڵی و ئاینی کو گرێدایە ب قوتابخانەیا سەلەفیزمێ ڤە.
- ڕەوتێ کوردی یێ ڕەسەن (سۆفیگەری): هزرەکا خورستییە، د ناڤ جڤاکێ کوردی دا سەرهەلدایە، لێ گەلەکێ لاوازە، مینا بزاڤا زابا سێخ سەعیدێ نەورەسی ل ترکیا.
پارتێن ئیسلامی ل کوردستانێ:-
- بزووتنەوەی پەیوەندی ئیسلامی (١٩٧٨): ل هەلەبجە ژلایێ (محمد البرزنجي) وەك ئێکەم پارتیا ئیسلامی هاتە دامەزراندن. ئەڤ کەسایەتیە ب مرشد و بابێ ڕۆحیێ هەمی پارتییێن سیاسی یێن ئیسلامی دهێتە هەژمارتن، لێ ب خێرایی هەلوەشا.
- پارتا ئیسلامی یا کوردی (١٩٨٠): ل مەگەهـێ ژلایێ (مظفر هوشیار) ب پشتیوانیا دارایی و واتەییا سعودیە هاتە دامەزراندن.
- لەشکری ئیسلامی کورد (١٩٨٠): ژلایێ زانا (مەلا حسین مارونسی) و (عباس شبکی) ب پشتەڤانیا چەکێ ئیران و پارەیێ لیبیا هاتە دامەزراندن.
- کۆمەلا جیهادی ئیسلامی (١٩٨١): ژلایێ (مەلا امین پیرداودی) بە پشتەڤانیا ئیرانێ.
- حزب الله شۆرشگیری کورد (١٩٨٣): ژلایێ (محمد خالد بارزانی) ڤە هاتە دامەزراندن، پشتی هینگێ (شێخ ادهم بارزانی). سەرۆکاتیا وێ کر و ژ لایێ ئیرانێ ڤە پشیەڤانیا چەکی و دارایی لێ دهاتە کرن.
- بزووتنەوەی ئیسلامی (١٩٨٧): ب پشتەڤانیا ڕاستەوخۆ یا ئیرانێ ژلایێ (شێخ عوسمان عبدالعزیز) هاتە دامەزراندن. ل هەلبژارتنێن پەرلەمانێ کوردستانێ ل ساڵا ١٩٩٢ێ (لیستا ئیسلامی) بشێوەیەکێ گشتی ٧٪ ژ دەنگان ب دەستڤەئینان.
- کۆمەلا ئیسلامی کوردستان (١٩٩٠): ب پشتەڤانیا ئیرانێ ژلایێ (مەلا کریکار) و (عەلی باپیر) هاتە دامەزراندن.
گروپ و ڕێکخراوێن دی یێن ئیسلامی:
- بزووتنەوەی مجاهدین (١٩٧٩): ژلایێ (طالب عبدالكريم).
- جند الله (١٩٨٠): ل هەلەبجە ژلایێ (لقمان تەویله یی).
- الأنصار الاسلام (١٩٨١) : ژ لایێ مەلا کرێکار ڤە هاتە دامەزراندن
- أنصار الله (١٩٨٢): ژلایێ (محمد طاهر گولی).
- الجمعية المهدية (١٩٨٢): ژلایێ (ملا محمد المهدي) کو ئیدعایا مەهدیێ چاڤەڕێکری دکر.
ژێدەر:
- عبد الفتاح علي البوتاني — الإسلام السياسي في إقليم كوردستان–العراق: ملاحظات وانطباعات تاريخية وسياسية.
” موسوعة الجزيرة — الحركة الإسلامية في كردستان العراق. - موسوعة الجزيرة — صلاح الدين محمد بهاء الدين.
- محمد محمود الصواف — سیرەت و چالاکییەکانی لە بزاڤی ئیسلامی عێراق.
- دراسات في الحركات الإسلامية المعاصرة في العراق — مركز الرافدين للدراسات.
- الحركات الإسلامية في كردستان العراق والمشاركة السياسية حتى عام 2010 — توێژینەوەی ئەکادیمی.
- ویکیپیدیا: مێژووی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان و بزاڤە ئیسلامییەکان.
