ئایا تەنها بۆ جەنگ و شەڕ؟

فرسەت سەید شکور

لە ماوەی ڕۆژانی ڕابردوودا، چەندین ڕووداوی جیاواز لە هورمز، یەمەن، سعودییە، ئۆکرانیا و ڕووسیا، جارێکی تر پرسیارێکی بنەڕەتییان لەلای هەموومان دروست کردەوە: ئەم هەموو ململانێ و ناکۆکییە بۆ چییە؟ ئایا ئەم شەڕانە تەنها بۆ پاراستنی خاک و ئاسایشە، یان لە پشتەوەیان ململانێی فراوانکردنی هەژموون، دەستبەسەرداگرتنی نەوت و بازاڕ، و سەرکەوتن لە هەڵبژاردنەکاندا هەیە؟
وەڵامەکە سادە نییە؛ چونکە هەر لایەنێک بیانووی خۆی هەیە، بەڵام زیان و باجی کۆتایی هەمیشە هاووڵاتیی ئاسایی دەیدات، کە لە بەرزبوونەوەی نرخەکان و تێکچوونی ئارامیی جیهاندا ڕەنگ دەداتەوە. لە ڕوانگەیەکی فراوانتردا، وەک لە توێژینەوە جیۆپۆلیتیکییەکاندا دەردەکەوێت، ئاشتی و ئارامی لە جیهاندا تەنها بە وەستانی شەڕ نایەتە دی، بەڵکوو بە دروستکردنی سیستەمێک دەبێت کە تێیدا دیالۆگ و لێکتێگەیشتن جێگەی هەڕەشە بگرێتەوە؛ کەچی هێشتا وڵاتان و لایەنەکان پەنا بۆ ڕێگەی توندوتیژی دەبەن.

لە تەنگەی هۆرمز، بەپێی ڕاپۆرتێکی ئاژانسی ڕویتەرز (Reuters)، ئێران شێوازی هێرشەکانی بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکان گۆڕیوە. لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا لانی کەم پێنج ڕووداو تۆمار کراون و هەڕەشەکان بۆ دەریای عومان و نزیک ئاوەکانی قەتەر و ئیمارات فراوانتر بوون. گەرووی هۆرمز ڕێڕەوی نزیکەی پێنجیەکی (١/٥) بازرگانیی نەوت و گازی شلی جیهانە؛ بۆیە هەر تێکچوونێک لەم ناوچەیەدا تەنها کێشەی نێوان ئێران و ئەمریکا نییە. ئەمریکا بە سەرکردایەتیی دۆناڵد ترەمپ دەیەوێت فشار لەسەر تاران زیاتر بکات بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی ڕێڕەوە گرنگەکان و بازاڕی وزە لەدەست نەدات. ئێرانیش دەیەوێت بە هەڕەشەی داخستنی هۆرمز و زەحمەتکردنی هاتووچۆی کەشتییەکان، ئیمتیاز و دەستکەوت لە واشنتۆن وەربگرێت.
بەڵام لە پشت ئەم ململانێیەی هەژموونەوە، خەڵکی ئاسایی باجێکی گران دەدەن. بەرزبوونەوەی تێچووی دڵنیایی (بیمە) و گواستنەوە، نرخی نەوت و خۆراک و کاڵاکان بەرز دەکاتەوە. سندوقی نێودەوڵەتیی دراو (IMF) هۆشداری داوە کە درێژبوونەوەی جەنگ و ئاستەنگ لە بەرهەمهێنانی وزە، گەورەترین مەترسییە بۆ سەر ئابووریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە ئەمریکاش نرخی کەلوپەل لە ئەیلوولی ٢٠٢٦دا بە رێژەی ٣.٧٪ بەرز بووەتەوە و نرخی بەنزینیش ٩.١٪ زیادی کردووە. واتە شەڕەکە دەکرێت لە کەناراوەکانی هۆرمزەوە دەست پێ بکات، بەڵام کارگەرییە نەرێنییەکانی دەگاتە بازاڕی خۆراک و سووتەمەنیی شارێکی زۆر دووریش. لەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا، توێژینەوە زانستییەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە تەنها قەوارە و ناوچە سەقامگیرەکان دەتوانن ببنە هۆی ئارامی و پاراستنی سەروەریی یاسا لە ناوچەکەدا.
لە یەمەن، حووسییەکان هێرشەکانیان بۆ سەر سعودییە و دامەزراوە نەوتییەکان بەکاردەهێنن بۆ ئەوەی بڵێن هیچ ڕێڕەوێکی ئابووری لە ناوچەکەدا بەبێ حسێبکردن بۆ هێزی ئەوان ئارام نابێت. سعودییە و هاوپەیمانەکانی بە هەموو توانای سەربازی و ئابوورییەوە هەوڵ دەدەن ئەم هەڕەشەیە کەم بڕبکەنەوە و پارێزگاری لە ژێرخانی نەوت و شارەکانیان بپۆشن. هێرشی مووشەکی بۆ نزیک کۆمەڵگەی سەعودی ئارامکۆ لە دەهران و هەڕەشەکان بۆ سەر ڕیازی پایتەخت، نیشان دەدەن کە شەڕی یەمەن دەتوانێت بە ئاسانی کار بکاتە سەر بازاڕی وزەی جیهانی.
بەڵام زیانە مرۆییەکان زۆر لەوە قورسترن؛ بەرنامەی جیهانیی خۆراک (WFP) ڕایدەگەیەنێت کە نزیکەی ٨٠٠ هەزار کەس لە هاوکارییە ئینسانییەکان دابڕاون و زیاتر لە ١٨ ملیۆن کەس لە یەمەن تووشی کەمیی خۆراک بوون. لێرەدا پرسیارە سەرەکییەکە ئەوە نییە کێ مووشەکی زیاتری هەیە، بەڵکوو ئەوەیە: بۆچی منداڵان و ئافرەتانی یەمەن باجی ناکۆکییەکانی نێوان حووسییەکان، سعودییە، ئێران و ئەمریکا بدەن؟ لە کاتێکدا ئەزموونی مێژوویی پێمان دەڵێت ئاشتی و سەقامگیری تەنها لە ڕێگەی لێکتێگەیشتن و دیالۆگی بەردەوامەوە مسۆگەر دەبێت.
لە ئەورووپاش، جەنگی ڕووسیا و ئۆکرانیا نموونەیەکی دیکەی تێکەڵبوونی ئاسایش و سیاسەتە. ڕووسیا بە هێرشکردنە سەر ژێرخانی وزەی ئۆکرانیا هەوڵ دەدات توانای بەرگریی کیێڤ کەم بکاتەوە و فشاری سیاسی دروست بکات تا ئۆکرانیا ڕازی بێت دانیشێت لەسەر مێزی گفتوگۆ. حکومەتی ئۆکرانیاش بە سەرۆکایەتیی ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی، پێویستی بە پشتیوانیی بەردەوامی ڕۆژئاوا و زانیاریی پێشوەختە هەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هێرشە مووشەکییەکان. ڕووسیاش دەیەوێت بێژێت کە هێزی سەربازی و توانای ناوخۆیی هێشتا کاریگەرە. لە هێرشەکانی ١٤ی ئۆکتۆبەردا، لانی کەم شەش کەس کوژران و سەدان هەزار کەس لە کارەبا بێبەش بوون. ترەمپ پێشتر باسی «ئاگربەستی وزە»ی کردبوو، بەڵام ئەم هێرشانە سەلماندیان کە پەیمانی سیاسی بەبێ چاودێریی کرداری و سزادان ناتوانێت ئاشتی بێنێت. هەروەها ئەورووپا لەنێوان دوو فشاردا ماوەتەوە: پشتیوانیکردنی ئۆکرانیا، و پاراستنی ئابووریی خۆی لە گرانبوونی وزە، کۆچبەری و ناسەقامگیری.

دەرەنجام

ئەم ڕووداوانە دەریانخست کە جەنگ زۆرجار بە ناوی «ئاسایش»، «پاراستنی نیشتمان» و «مافی خۆپاراستن» بەرپا دەکرێت، بەڵام لە ڕاستیدا ململانێی هەژموون، نەوت، هەڵبژاردنەکان و بازاڕەکان بزوێنەری سەرەکییانن. ئەمریکا دەیەوێت کۆنترۆڵی فشارەکان و ڕێڕەوە گرنگەکان لەدەست نەدات؛ ئێران دەیەوێت بە هەڕەشەکردن دەستکەوت بەدەست بهێنێت؛ حووسییەکان دەیانەوێت خۆیان وەک هێزێکی ناوچەیی بسەلمێنن؛ سعودییە دەیەوێت ئاسایش و هەناردەی نەوتی بپارێزێت؛ ڕووسیا دەیەوێت هەژموونی خۆی لە ئەورووپا بهێڵێتەوە؛ ئۆکرانیاش بۆ مانەوەی سەربەخۆیی و خاکی خۆی دەجەنگێت.
بەڵام لە تێڕوانینی قووڵی توێژینەوە زانستییەکان و ئەزموونی گەلاندا، ئەو هێزەی لە کۆتاییدا نەتەوەکان دەپارێزێت و ئاشتی بەرقەرار دەکات، تەنها ئیرادەی پتەو، خۆڕاگریی ناوخۆیی و ئیرادەی بڕیاردانی خودی خەڵکە کە قوربانیی گەورەیان لە پێناوی مانەوەدا داوە. هیچ کام لەو ئامانجانە نابێت ببنە بەهانە بۆ پشتگوێخستنی ژیانی خەڵک. گرانبوونی نەوت و خۆراک، بڕانی کارەبا، گرتنی ڕێگاکانی هاوکاری و زیالدبوونی کۆچبەری، بەڵگەی ئەوەن کە جەنگ چارەسەر نییە، بەڵکوو کێشەی نوێ بۆ سەر کێشە کۆنەکان زیاد دەکات.
چارەسەری قەیرانەکان لە گفتوگۆی ڕاستەوخۆ، ئاگربەستی چاودێریکراو، پاراستنی خەڵکی مەدەنی و ڕێککەوتنی ئابوورییەوە دەست پێ دەکات. ئاشتی نیشانەی لاوازی نییە؛ بەڵکوو تەنها ڕێگەیەکە کە دەتوانێت ئاسایش بپارێزێت، ئابووری ببووژێنێتەوە و ژیانی خەڵک لە ژێر سێبەری مووشەک و هەڕەشە ڕزگار بکات.
لە ڕووی سیاسییەوە، ئەم ناکۆکییانە وەک زنجیرەیەک بەیەکەوە بەستراون: هەر هێرشێک دەکرێت بۆ دەستکەوتنی پشتیوانیی ناوخۆیی، زیادکردنی بودجەی سەربازی و بەهێزکردنی پێگەی گفتوگۆی دیپلۆماسی بەکار بهێنرێت. بەڵام کاتێک دەوڵەتەکان ئابووری بە هەڕەشە و شەڕ بەڕێوە دەبەن، متمانەی کۆمپانیاکان و هاووڵاتییان کەم دەبێتەوە، وەبەرهێنان دوا دەکەوێت و بودجە لەباتی خزمەتگوزارییە گشتییەکان بۆ کڕینی چەک و بەرگری تەرخان دەکرێت. لە کۆتاییدا، بەرەو سەربازیبردنی سیاسەت ڕەنگە بەڵێنی ئاسایش بدات، بەڵام زۆرجار ناڕەزایەتی، هەژاری و کۆچبەری زیاتر دەکات؛ بۆیە مسۆگەرکردنی ئاشتییەکی بەردەوام، پێویستی بە گەڕانەوە بۆ عەقڵانییەت، دیپلۆماسی و ڕێزگرتن لە ئیرادەی گەلان هەیە.

سەرچاوەکان
[1] Iran shifts tactics around the Strait of Hormuz
[2] IMF warns of prolonged-war risks
[3] US consumer prices accelerate
[4] WFP warns of aid access crisis in Yemen
[5] Saudi Arabia and Houthi attacks
[6] Russian attack on Ukraine kills at least six