پێناسەیەک لدور شەرێ چالدیران

زەنون سلێڤانەی

شەرێ چالدیران ئێک ژ شەڕێن دیرۆکی و کارتێکرن مەزن ل دەڤەرا مەهتەبیا ڕۆژهەڵاتا ناڤەڕاست بوو، کو د ناڤبەرا دەولەتا عوسمانی (ب سەرکرداتیا سوڵتان سەلیمێ ئێکێ) و دەولەتا سەفەوی (ب سەرکرداتیا شاهـ ئیسماعیلێ سەفەوی) د 23ـێ تەباخا ساڵا 1514ـێ زایینی ل دەشتاییێن چالدیران (نێزیک باژارێ خوی یێ نوکە ل ڕۆژهەڵاتا کوردستانێ / ئێرانێ) هاتە ئەنجامدان.

1. پاشخانا مێژوویی و سەدەمێن شەڕی
   پەیدابوونا ململانێیەکا سیاس و ئایینی د ناڤبەرا عوسمانیێن سونی و سەفەویێن شیعە دا، هۆکارێ سەرەکی یێ ڤی شەرێ مەزن بوو. شاهـ ئیسماعیلێ سەفەوی ب دەستپێکرنا بزاڤەکا بەرفرهەشکۆردنێ و ڤەگوهاستنا ئایینێ شیعە بو سەر دەستهەلاتێ، مەترسیەکا مەزن ل سەر سنۆرێن دەولەتا عوسمانی دروست کر. ژلایێ خۆڤە، سوڵتان سەلیمێ عوسمانی د چاڤدێریا ڤێ مەترسیێ دا بوو و دخواست پێشیا بەلاڤبوونا باوەرێن سەفەوی ل ناڤچەگۆنا عوسمانی بگرێت، هەروەسا کۆنترۆلکرنا رێیێن بازرگانی و ئاخا کوردستانێ ژی ئامانجەکە دیار بوو.
2. رەوشا لەشکری و تەکنیكا شەڕی دەولەتا عوسمانی: لەشکەرێ عوسمانی هژمارەکا زۆر پێکدهات، و بۆ دەمێ خۆ ب چەکێن پێشکەفتی یێن وەکو تۆپخانە و تفەنگێن پیادە (انکشاری) هاتیە خەملاندن، ئەڤە ژی خالەکا هێزا سەرەکی بوو.دەولەتا سەفەوی: لەشکەرێ سەفەوی ژ سوارچاکێن کور و ژێهاتی پێکدهات، لێ سەرەڕای مەزنبوونا ڤیانی و ڤیانێ، ب گشتی چەکێن گران و تۆپخانە ل دەمێ شەڕی د بەر دەستێ وان دا نەبوون، یان ژی د ئاستەکێ کێم دا بکار ئانین.
3. ئەنجام و کارتێکرنێن شەڕی
   شەڕی ب سەرکەفتنەکا مەزن بۆ دەولەتا عوسمانی و ب شکەستنەکا قورس بۆ سەفەویان کۆتایی هات. ئەنجامێن سەرەکی ڤی شەڕی ئەڤەبوون. پارچەبوونا کوردستانێ: ئەڤ شەڕە بوو سەدەمێ ئێکێ یێ دابەشبوونا ئاخا کوردستانێ د ناڤبەرا هەردوو ئمپڕاتۆریێن مەزن (عوسمانی و سەفەوی) دا، پشتی وێ چەندێ میرنشینێن کوردی ب ئاوایەکێ مەزن کەفتنە بن باندۆرا ڤی هەڤڕکییێ. سنۆرێن نوی: عوسمانیان شیان دەست بە سەر بەشەکێ مەزن ژ کوردستانێ و عێراقا نوکە دا بگرن، و ڕەوشا سیاس ل دەڤەرێ بۆ دەهێن ساڵان هاتە گوهۆڕین. لاوازبوونا سەفەویان: شاهـ ئیسماعیلی مەزنترین زەبر د ژیانا خۆ یا سیاس دا وەرگرت و باوەریا ب لەشکەرێ وی یێ بێ شکست کێمتر لێ هات.