پارتێن سیاسی: چەمک، پەیدابوون، ڤاڤاڕتن و ئەرک
نڤێسین: ئدریس ئسماعیل تروانشی
١. چەمکێ پارتێن سیاسی
- پێناسە: ئێدمۆند بێرک پارتێن سیاسی وەکی کۆمەکا تاکان پێناسە دکەت کو ب ڕێکا ئارمانجەکا هەڤپشک، ل ژێر پرەنسیپێن ئێکگرتی دا، بۆ دەستەبەرکرنا بەرژەوەندیا نەتەوەیی پێکڤە گرێدای نە.
- پێکهاتە: پارت خوەدی ڕێکخستنەکێ نە (سەرکردە، ئەندام و دەزگەهێ کارگێڕی) و هەوڵ ددەن پشته‌ڤانێن خوە زێدە بکەن، هەروەسا وەکی «نوخبەیا سیاسی» کار دکەن و ئارمانجا وان یا سەرەکی گەهشتنا دەسەڵاتێ یە.
جوداهیا پارتێن سیاسی و کۆمێن دیتر:
- پارتێن سیاسی: ئارمانج بەرژەوەندیا گشتییە، ب ڕێکا گەهشتنا دەسەڵاتێ.
- کۆمێن بەرژەوەندی: ئارمانج بەرژەوەندیا وان یا تایبەتە بۆ چینەکێ (وەکی سەندیکا و کۆمەلگەها مەدەنی)، ڕێکا وان گوشارخستنە ل سەر دەسەڵاتێ.
- کۆمێن گوشارێ: ئارمانج بەرژەوەندیا گشتییە، ڕێکا وان گوشارکرنە (وەکی ڕایا گشتی و لۆبی).
٢. پەیدابوونا پارتێن سیاسی
پارتێن سیاسی ب هۆکارێن جودا پەیدابووینە:
- پەرلەمان: ب ڕێکا فراکسیۆنێن پەرلەمانی و هەڤکارییا دناڤبەرا ئەندامان دا ل سەر بنەمایێ بیر و بەرژەوەندیان. ئانکو ئەو ئەندام پەرلەمانێن ژ لایێ ھزر و ئارمانجا ڤە دنێزیکی ئێکبوون، خوە د چارچۆڤێ پارتەکا سیاسی دا ڕێکدئێخن.
- هەڵبژارتن: ب بڵاڤبوونا دەنگدانا گشتی و پەیدابوونا لژنەێن بانگەشەکرنێ بۆ کاندیدان. ئانکو لێژنەیێن بانگەشێ خوە ڕێکدئێخن و دبنە پاتێن سیاسی.
- رێکخراو و سەندیکا: گەشەکرنا ڕێکخراوێن گەنجان، کۆمێن فکری و سەندیکایان (وەکی حزبا کرێکارێن بەریتانیا).
- قەیرانێن گەشەکرنا سیاسی: قەیرانێن ڕەوایەتی، پشکداریکرن و ئێکگرتنێ (وەکی پارتیێن فەڕەنسی ل سەدەیێ ١٨ێ).
- ڕووبەڕووبوونا داگیرکاریێ: ڕێکخستنا کۆمەڵان ل وڵاتێن عەرەبی و ئەفریقی پێخەمەتی ئازادیێ.
٣. ڤاڤارتنا پارتێن سیاسی و سیستەمێن حزبی
أ. جۆرێن حزبان:
- حزبێن ئایدیۆلۆژی (بەرنامەیی): پابەندن ب بنەما و ئایدیۆلۆژیایەکا دیارکری (وەکی سۆشیال-دیموکرات و کۆمۆنیست).
- حزبێن پراگماتی: نەرم و گونجای نە دگەل گۆڕانکاریێن واقیعی دا.
- حزبێن کەسایەتی: گرێدای نە ب کەسەکی یان سەرکردەیەکی ڤە (ب شیانێن کاریزمایی یان عەشیرەتی)، پتر ل ڕۆژهەڵاتا ناڤەڕاست و ئەمریکا لاتینی هەنە.
ب. سیستەمێن حزبی:
- سیستەمێ فرەحزبی: بوونا چەندین حزبێن جودا و ڕکابەر (وەکی ئیتالیا و ئەڵمانیا).
- سیستەمێ جووت حزبی (دوو حزبێن مەزن) : هژمارەکا حزبان هەنە، بەڵێ دوو حزب ب نۆرە دەسەڵاتێ دگرنە دەست (وەکی ئەمریکا و بەریتانیا).
- سیستەمێ حزبا زاڵ ( الحزب المهيمن) : چەند حزبەک هەنە، بەڵێ حزبا دەسەڵاتدار ب تنێ یا زاڵە (پتر ل وڵاتێن گەشەسەند و هندەک وڵاتێن وەکی ژاپان ھەبوون.
٤. ئەرکێن حزبێن سیاسی
حزبێن سیاسی (چ د دەسەڵاتێ دا بن یان ل ئۆپۆزیسیۆنێ بن) خوەدی پێنج ئەرکێن سەرەکی نە:
- ڕاکێشاندنا جەماوەری ( التعبئة): کۆمکرنا پشته‌ڤانیا وەلاتیان بۆ سیاسەتێن حزبێ، ب ڕێکا دیالۆگێ یان ئامرازێن دەسەڵاتێ.
- پشته‌ڤانیکرن ل ڕەوایەتیێ ( دعم الشرعية) : زۆرینەیا کۆمەلگەهێ سیستەمی قەبوول دکەن چونکی باوەری ب ئارمانجێن وێ هەیە.
- ڕاهێنان و بەرھەڤکرنا کەسایەتیێن سیاسی: ئامادەکرنا نوخبا سیاسی ب ڕێکا سمینار و هەڵبژارتنان بۆ هەموو وەلاتیان.
- گەشەپێدان: بهێزکرنا ژیانا سیاسی و ئاراستەکرنا کۆمەلگەهێ بەرەڤ چاکسازی و دیموکراسیێ.
- ئێکگرتنا نیشتمانی: گرنگە تایبەت ل وڵاتێن گەشەسەند بۆ چارەسەرکرنا ئاریشەیێن نەتەوەیی، ڕەگەزی و ئایینی.
