ستراتیژیی گۆڕانکاری لە حوکمڕانیی عێراقدا نێوان پرەنسیپە نێودەوڵەتییەکان و ئاستەنگە دەستووری و واقیعییەکان

لە جیهانی هاوچەرخدا، ڕەوایەتی و سەرکەوتنی هەر سیستەمێکی سیاسی بەندە بە ئاستی پابەندبوونی بە بنەماکانی فەرمانڕەواییەتیی باش (Good Governance). ئەنجومەنی ئەوروپا لە ڕێگەی دیاریکردنی (١٢) پرەنسیپی بنەڕەتییەوە، چوارچێوەیەکی زێڕینی بۆ حوکمڕانیی دیموکراسیی بەرپرسیار، شەفاف و کارا داڕشتووە (Council of Europe, n.d.). بۆ وڵاتێکی وەکوو عێراق، کە لە قۆناغی ڕاگواستنی دیموکراسیدایە و ڕووبەڕووی ئالنگاریی قورسی بونیادنانەوەی دەوڵەت و دامەزراوەکان دەبێتەوە، ئەم پرەنسیپانە نەک تەنیا ڕێنمایین، بەڵکوو پێویستییەکی حەتمین بۆ دەربازبوون لە قەیرانەکان. ئەم وتارە هەوڵ دەدات واقیعی حوکمڕانی لە عێراقدا، بە تایبەتی لە ڕووی ناناوەندێتی و ئاسایشی مرۆییەوە، لە تیشکی ئەم پرەنسیپە نێودەوڵەتییانە و ئەزموونی ناوچەکانی تری وەکوو ئەمریکای لاتین (International IDEA, 2021) شیکار بکات و کێماسییەکان و ڕێگاکانی چاکسازی دەستنیشان بکات.

یەکەم: حوکمڕانیی باش وەکوو زەروورەتێکی گەشەپێدان
لە ڕاستیدا، هەوڵ و کۆشش بۆ بەهێزکردنی پایەکانی سیستەمێکی حوکمڕانی کە ببێتە هۆی بەهێزبوونی گەشەی مرۆیی و پاڵپشتی لێ بکات، بە تایبەت ئەو توێژانەی کە زیاتر هەژار و پەراوێز خراون، یەکێکە لە گرنگترین ئالنگارییەکان کە ڕووبەڕووی کۆمەڵگاکان بە جیاوازیی پێکهاتە و ئینتمایان دەبێتەوە (بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٢). حوکمڕانیی باش، وەکوو لە ئەدەبیاتی زانستی و ڕاپۆرتەکانی گەشەپێدانی نێودەوڵەتیدا هاتووە، تەنیا نەریتێکی کارگێڕی نییە، بەڵکوو کۆڵەکەی بەهێزکردنی گەشەی مرۆییە. فەرمانڕەواییەتی بەپێی چوارچێوەی بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNDP) خۆی دەبینێتەوە لە پیادەکردنی دەسەڵاتی ئابووری، سیاسی و ئیداری بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری وڵات لە سەرجەم ئاستەکاندا (بەرزەنجی، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٢). ئەم ناوەڕۆکەش ئەو ئامراز و کردەوە و دامەزراوانە دەگرێتەوە کە لە میانیاندا هاووڵاتییان و کۆمەڵەکانیان هەڵدەستن بە گوزارشتکردن لە بەرژەوەندییەکانیان، پیادەکردنی مافە یاساییەکانیان، بەجێگەیاندنی پابەندییەکانیان و چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانیان (بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٢). بانکی نێودەوڵەتی (WB) وەکوو سیستەمێکی فەرمانڕەواییەتی پێناسەی کردووە، کە نەریتەکان و دامەزراوەکان لەخۆ دەگرێت، کە بە هۆیانەوە پیادەی دەسەڵات دەکرێت لە وڵاتان لەپێناو بەرژەوەندیی گشتیدا (بەرزەنجی، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٢). ئەمە پرۆسەیەکە کە تێیدا هاووڵاتییان لە چەقدا دەبن (Council of Europe, n.d., Principle 1) و دامەزراوەکان پارێزگاری لە کەرامەت و مافەکانیان دەکەن. لە عێراقدا، پرسی حوکمڕانیی باش پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئاسایشی مرۆیی و دەربازبوون لە پاشماوەکانی دیکتاتۆرییەوە هەیە (بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٥).

دووەم: کەلێنی نێوان دەقی دەستووری و ئەرزى واقیع
دەستووری کۆماری عێراق ساڵی (٢٠٠٥) بناغە گشتییەکانی فەرمانڕەواییەتییەکی باشی دەستنیشان کردووە، هەروەها ئاڵوگۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵات و پرەنسیپی بەشداری لە میانی مافی هەڵبژاردن و خۆپاڵاوتن، جیاکردنەوەی نێوان دەسەڵاتەکان، سەروەریی گەل، پرەنسیپی سەروەریی یاسا، سەربەخۆییی دەسەڵاتی دادوەری و ناناوەندێتیی کارگێڕی و سیاسی لە فەرمانڕەواییەتی و دابەشکردنی دەسەڵات و داهات لەگەڵ زۆرێکى دیکە لە دەقە دەستوورییەکانی پەیوەندیدار بە لایەنی ئاسایشی مرۆیی و ناوەڕۆکەکەی چەسپێنراون (بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٤). ئەم بنەمایانە لەگەڵ پرەنسیپە نێودەوڵەتییەکانی وەکوو سەروەریی یاسا (Council of Europe, n.d., Principle 5) و بەشداری و نوێنەرایەتی (Council of Europe, n.d., Principle 1) دەگونجێن.

بەڵام، شیکارییەکان و ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان، هاوشێوەی ئەزموونی ئەمریکای لاتین (International IDEA, 2021)، ئاماژە بە کێماسییەکی قووڵ دەدەن لە کارنەکردن بەم بنەمایانە لەسەر ئەرزى واقیع. لەسەر ئەرزی واقیع، کێماسییەکی ڕوون لە کارنەکردنی ئەم بنەمایانە دەبینرێت (بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٤). بەپێی ئەوەی ئاماژەی پێکراوە لە کتێبی (The Iraq Briefing Book 2010)، کە هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان لە عێراق بۆ حکومەتی عێراقیان ئامادە کردبوو، بە باسکردنی ئەوەی کە: دەستووری عێراق بناغەی فەرمانڕەواییەتیی ناناوەندێتیی دامەزراندووە و هەروەها ناناوەندێتیی دەسەڵاتی سیاسی بۆ پارێزگاکان بەکردەوە لە ئارادایە، بەڵام پەیکەری کارگێڕیی ئێستا ڕێبازێکی بەهێزی فەرمانڕەواییەتی پیشان دەدات، بە جۆرێک ناناوەندێتیی کارگێڕی بە شێوەیەکی واتادار بە مانای نوێ جێبەجێ نەکراوە (بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٤). ئەم ناهاوسەنگییە نیشان دەدات کە چەمکەکانی ئیدارەی کارا و دروست (Council of Europe, n.d., Principle 7) و وەڵامدەرەوەیی (Council of Europe, n.d., Principle 2) بەرامبەر بە پێداویستییەکانی خەڵک لە ئاستی خۆجێیدا، بە تەواوی بەرجەستە نەبوونەتەوه.

سێیەم: سازانە سیاسییەکان وەکوو بەربەست لە بەردەم لێپرسینەوە و نوێکاریدا
يەکێک لە ئاستەنگە گەورەکانی بەردەم چەسپاندنی حوکمڕانیی باش لە عێراقدا، بوونی بیرۆکراسییەتی پڕخەرج و ڕەخساندنی دەرفەتە بۆ گەندەڵی (بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٥). ئەمە دژایەتییەکی توند لەگەڵ پرەنسیپی ٤ (Ethical Conduct)، پرەنسیپی ٥ (Rule of Law)، و پرەنسیپی ١٠ (Sound Financial Management) دەکات (Council of Europe, n.d.). ئەم کێشانە لە چەندین ناوچەی تری جیهانیش ڕوودەدەن و پێویستیان بە چاکسازیی قووڵ هەیە (International IDEA, 2021).

بە بڕوای ئێمە، زۆرێک لەم بنەمایانە کە لە دەستووردا ئاماژەیان پێ کراوە، بۆ کاراکردنیان پێویستی بە تەشریعات و یاسا هەیە، کە دەستوور لە نزیکەی (٥٩) بابەتەتی جیاوازدا زەمینەسازی بۆ کردووە، کە پێویستە بە یاسای تایبەت ڕێک بخرێن (بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٥). هەربەپێی بڕگەی دووەم لە ماددەی (٩)ی تایبەت بە ڕێکخستنی خزمەتی سەربازی تاوەکوو کۆتاییەکەی، بە بڕگەی سێیەم لە ماددەی (١٣٢)ی تایبەت بە چاودێریی خاوەن شەهید و زیندانییە سیاسییەکان و زیان بەرکەوتووانی سیستەمی دیکتاتۆرییەتی ڕابردوو (بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٥).

بەڵام، هەندێک کات سازانە سیاسییەکان و هەندێک کاتی تر دابڕان و بایکۆتکردنەکان بوونەتە ئاستەنگ لە بەردەم دەرکردنی زۆرێک لەم یاسایانەدا، کە تا ڕادەیەک گەورە، گەرەنتیی ئاسایشی مرۆڤ و ئاستی بژێوییەکەی دەکەن (بەرزەنجی، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٥). لەو پڕۆژەیاسایانەی کە ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر بووەوە، بە نموونە دەتوانین ئاماژە بکەین بە پڕۆژەیاسای نەوت و غاز و پڕۆژەیاسای دادگای باڵای ئیتیحادی، سەرباری خوێندنەوەی یەکەم و دووەم بۆیان، بەڵام تاوەکوو نووسینی ئەم دێڕانە، هەتەر لەسەر ڕەفەکانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقدان (بەرزەنجی، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٥). ئەم دواکەوتنە نیشانەی ڕوونی لاوازیی لایەنی وەڵامدەرەوەیی و شەفافیەتە.

چوارەم: بەرەو ستراتیژییەکی چاکسازیی گشتگیر
بۆ تێپەڕاندنی واقیعی ئێستا و بونیادنانی دەوڵەتێکی کارا، پێویستە ستراتیژییەکی چاکسازیی نیشتمانی لە تیشکی ١٢ پرەنسیپەکەدا دابڕێژرێت، کە کار لەسەر چەسپاندنی پرەنسیپە نێودەوڵەتییەکان و چاکسازیی کارگێڕی بکات. پێویستە جیاوازیی نێوان ڕاستییەکانی فەرمانڕەواییەتی لەسەر بنەمای یاسا و واقیع لە دانانی بەرنامەیەکی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی هەیکەلی سیستەمی گشتی، بایەخی پێ بدرێت (بەرزەنجی، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٤).

ستراتیژیی چاکسازی دەبێت ئەم خاڵانە لەخۆ بگرێت (International IDEA, 2021):

نوێکردنەوەی پەیەکەری کارگێڕی و دارایی: جێبەجێکردنی ناناوەندێتیی کارگێڕی بە شێوەیەکی واتادار. کتێبی (The Iraq Briefing Book 2010) دەڵێت، پێویستە کار بکرێت له‌پێناو پابەند نەبوون بە سیستەمی دابەشکردنی سەرکەوتووانەی دەسەڵات، پێویستە یەکپارچەییەک بۆ شەفافیەت و لێپرسینەوە دابڕێژرێت و جێبەجێ بکرێت، گەرەنتیی ئەوە بکات کە ناناوەندێتی ببێتە هۆی سوودوەرگرتنی باشتر لە سەرچاوەکان بۆ خزمەتکردنی کۆمەڵگە لە بەرانبەر بیرۆکراسییەتی دەوڵەتی پڕخەرج و دەرفەتەکان بۆ گەندەڵی (بەرزەنجی، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٥). هەروەها، حکومەتی ناوەندی دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ لە پێکهێنانی سیاسەت و چاودێری لەسەر کوالێتی و چاودێری و هەڵسەنگاندن و سەرپەرشتیکردن لەسەر ناناوەندێتیی ئەرک و خزمەتگوزارییەکان هەبێت (@د.سرهنك به رزنجي، ٢٠٢٥، ل. ٣٣٥).

بەهێزکردنی لایەنی لێپرسینەوە و شەفافیەت (Council of Europe, n.d., Principles 6 & 12): پێویستە میکانیزمی کاریگەر بۆ لێپرسینەوە لە بەرپرسان و دامەزراوەکان دابنرێت و پرۆسەی بەڕێوەبردنی دارایی بە تەواوی شەفاف بکرێت تاوەکوو گەرەنتیی خزمەتکردنی چاکەی گشتی بکرێت، نەک بەرژەوەندییە تاکەکەسییەکان.

تێپەڕاندنی بنبەستی یاسایی: پێویستە حیزبە سیاسییەکان ئەولەوییەت بە بەرژەوەندییە باڵاکانی نیشتمان و ئاسایشی مرۆیی بدەن و کار بۆ دەرکردنی یاسا دواکەوتووەکان بکەن، کە گەرەنتیی ئاسایشی مرۆیی و گەشەپێدانی نیشتمانی دەکەن.

برەودان بە بەشداریکردنی دیموکراسیانە (Council of Europe, n.d., Principle 1): پێویستە ژینگەیەکی لەبار بۆ بەشدارییەکی چالاکانەی هاووڵاتییان لە پرۆسەی بڕیارداندا فەراهەم بکرێت و ڕێز لە مافە بنەڕەتییەکانیان بگیرێت.

عێراق لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژووییدایە. پابەندنەبوون بە بنەماکانی حوکمڕانیی باش تەنیا کێشەیەکی کارگێڕی نییە، بەڵکو مەترسییە بۆ سەر سەقامگیری و ئاسایشی نیشتمانی و مرۆیی. ١٢ پرەنسیپی حوکمڕانیی دیموکراسیی باش نەخشەڕێگایەکی ڕوون پێشکەش دەکەن. گۆڕینی بناغە دەستوورییە تیۆرییەکان بۆ واقیعێکی کردارەکی، پێویستی بە تێپەڕاندنی سازانە سیاسییەکان و بونیادنانی پەیەکەرێکی کارگێڕیی کارا و بەرپرسیار هەیە، کە گەرەنتیی ئاوەدانکردنەوەی کوردستان و سەرتاسەری عێراق بە یەکسانی بکات. تەنیا لە ڕێگەی گرتنەبەری ئەم ستراتیژییە گشتگیرەوە دەتوانرێت متمانە بە دامەزراوە گشتییەکان بونیاد بنرێتەوە و داهاتوویەکی گەش بۆ هاووڵاتییانی عێراق زامن بکرێت.

لیستی سەرچاوەکان (Reference List)
١. سەرچاوە کوردییەکان:

بەرزەنجی، سەرهەنگ حەمە. (٢٠٢٥). شڕۆڤەی چەند پرسێکی دەستووری. هەولێر: چاپخانەی هاتریک.

٢. سەرچاوە نێودەوڵەتییەکان :