زمانێ دایکێ: ئەو پیرۆزییا ب خوینا قوتابیان هاتییە پاراستنتێگەهێ “زمانێ دایکێ”
زمانێ دایکێ: ئەو پیرۆزییا ب خوینا قوتابیان هاتییە پاراستن
تێگەهێ “زمانێ دایکێ”
ب پێناسەیەکا سادە؛ زمانێ دایکێ بریتییە ژ “ئەو زمانێ زارۆک ژ دایک و باب و ل ناڤ خێزانێ فێردبیت”. واتە ئەو زمانێ مرۆڤ بۆ ئێکەمین جار د ژیانا خوە دا فێردبیت و جیهانا خوە پێ دەردبڕیت.
ڕۆژا جیهانییا زمانێ دایکێ
• ساڵا ١٩٩٩: ڕێکخراوا یونسکۆ (UNESCO)، ٢١ێ شۆباتا هەمی ساڵان وەک ساڵڕۆژا زمانێ دایکێ دەستنیشانکر.
• چێرۆکا ٢١ێ شۆباتێ: ل ساڵا ١٩٥٢ێ، هژمارەیەکا قوتابیێن زانکۆیا (داکا) ل بەنگلادشێ دژی سەپاندنا زمانێ (ئۆردۆ) خۆپێشاندانەک سازدا. د ئەنجامدا هژمارەیەکا قوتابیان شەهید بوون. وەک ڕێزگرتن بۆ وێ قوربانیدانێ، یونسکۆ ئەڤ ڕۆژە وەک ڕۆژا جیهانییا زمانێ دایکێ پەسەند کر.
زمانێ کوردی و مێژوویا زۆرداریێ
کێم نەتەوە هەنە وەک نەتەوەیێ کورد زۆرداری ل سەر زمانێ خوە دیتی بیت. ل سەدێ بیستێ، ب هەزاران کورد ل سەر کوردبوون و بکارئینانا زمانێ کوردی هاتینە جینۆسایدکرن. پرۆسەیێن (تەعریب، تورککرن، عەرەبکرن و فارسکرن) ب مەبەستا ڤالاکرنا ئاخا کوردستانێ ژ زمانێ دایکێ دهاتنە ئەنجامدان و هەتا نۆکە ژی بەردەوامن.
گۆڤارا هەوار و خەباتا میر جەلادەت بەدرخان:
ل ١٥ی گولانا ساڵا ١٩٣٢ێ، ل پایتەختێ سۆریێ (شامێ)، ژ لایێ (میر جەلادەت بەدرخان) ڤە بۆ ئێکەم جار گۆڤارا هەوار دهێتە چاپکرن. گۆڤارا هەوار بنەمایێ پیتێن لاتینی بۆ زمانێ کوردی دانا. ل ساڵا ١٩٨٧ێ، نڤیسەر (فرات جەوهەری) هەمی هەژمارێن گۆڤارێ کۆمکرن و دووبارە وەشاندن. ئەڤ ڕۆژە (١٥ی گولانێ) هەر ساڵ وەک جەژنا زمانێ کوردی دهێتە پیرۆزکرن.
زمان ناسنامەیا مللەتی یە
زمان دیاریەکا پیرۆزە ژ دەڤ خودێ. مللەت ب زمانی ژ هەڤ دهێنە جوداکرن و نیاسین. زمانێ کوردی ئێک ژ وان زمانێن پیرۆز و کەڤنارە. ب هزاران پەیڤێن کوردی هاتینە دزین و کراسکرن و کەفتینە ناڤ زمانێن بیانی و بووینە سامانێ وان، لەوما فەرە ئەم ل سەر زمانێ خوە هوشیار بین و پەیڤێن خوە یێن ڕەسەن بپارێزین.
پێنج گرنگترین زمانێن مری یێن جیهانێ
گەلەک زمانێن ڕەسەن ژبەر نەپاراستنێ ژناڤ چووینە، ژ وان ژی:
- سومەری: کەڤنترین زمانێ مری یێ جیهانێ (٣٥٠٠ ساڵ ب.ز). ئەڤ کوردییا ئەم پێ دئاخڤین پاشمایێ زمانێ سومەری یە، کو نیشانا کەڤناتییا مللەتێ مە ددەت.
- مسرا کەڤن: زمانێ هونەر، ئاڤەدانی و ماتماتیکێ ل سەردەمێ فیرعەونان.
- زمانێ فینیکی: زمانێ بازرگانیێ بوو کو پیتێن لاتینی و یۆنانی ژێ دەرکەفتینە.
- لاتینی: زمانێ پزیشکی و ئایینی ل ئەوروپا.
- یۆنانییا کەڤن: زمانێ فەلسەفە و تەکنۆلۆژیایێ.
جیهانگەری و کارتێکرنا وێ
جیهانگەری دەربڕینێ ژ ئازادییا ڕژانا زانیارییان و کەلتووران دکەت بێی سنۆر. ئەڤ دیاردە ل سەر زمانێ کوردی کاریگەرە:
ئەگەرێن کارتێکرنێ:
• قوتابخانێن نێودەوڵەتی: زارۆک بەرەڤ زمانێن بیانی دبن زێدەتر ژ یێن حکومی.
• تەکنۆلۆژیا و فیلم: کێمییا بەرهەمێ کوردی بەرامبەر بەرهەمێ بیانی زارۆکان فێری ئینگلیزی، تورکی و عەرەبی دکەت.
• مەسەلەیێن سیاسی و ئابووری: وەک پەنابەران و گەشتوگوزارێ کو تێکەلییا زمانان پەیدا دکەت.
ئەنجامێن جیهانگەریێ:
• نەرێنی: نەزانینا زمانێ دایکێ ب دروستی، و کێم نێرین بۆ زمانێ خوە بەرامبەر زمانێن بیانی.
• ئەرێنی: ئاسانی د پەیوەندیێ دا دگەل جڤاکێن دی و مفاوەرگرتن ژ ژێدەرێن زانستی یێن دەرەکی.
ئەرکێ مە بەرامبەر زمانێ کوردی
مخابن، ئەڤڕۆ هندەک تاکێن کورد شانازیێ ب هندێ دکەن کو زارۆکێن وان زمانێن بیانی دزانن، لێ ب کارەسات نابینن ئەگەر زمانێ خوە یێ دایکێ نزانت! پێدڤییە ئەم ب هەستێ بەرپرسیاریەتیێ ل زمانێ خوە خودان دەرکەڤین:
• زمانێ ستاندارد: کورد وەک ئاڤ ڤەخوارنێ پێدڤی ب زمانەکێ ستاندارد و یەکگرتی نە دا کو هەمی زاراڤ تێدا بگەهن.
• سیستەمێ پەروەردێ: بکارئینانا سیستەمێن زانستی و پێداگۆگی (وەک سیستەمێ ڕۆژین) بۆ ئاڤاکرنا کەسایەتییا زارۆکێ کورد.
• سۆشیال میدیا: پێدڤییە پەیڤێن کوردی ل پێشیا پەیڤێن بیانی بن.
وەک فەیلەسۆف (لودڤیگ ڤیتگنشتاین) دبێژیت: “سنۆرێن زمانێ من، سنۆرێن جیهانا من دیاردکەن.” دا کو ئەم جیهانا زارۆکێن خوە بەرفرهـ بکەین، فەرە ل سەر زمانێ دایکێ یێ شیرین و کەڤنار بەردەوام بین.
ب کوردی دژیم، وەکو کوردەک دێ مرین، ب کوردی دئاخڤم و بەرسڤ دەم، ب کوردی دیسان زیندی دێ مینین.
ئامادەکرن:سەیاف مازی
