“ئیبراهیم و ڕهبیعه”، كارتێكرنێن دومدرێژ و كویرن ل سهر جومگێن ئابووریێ ههرێما كوردستانێ…
ڤهكرنا دهرگههێ ڕهبیعه بۆ پارێزگهها موسڵ كهواته ل وی دهمیدا دهێته گوتن و زانین كو ڕێرهوا بازرگانی ل زاخۆ دێ كهفیته بن گڤاشتنا قهیرانان و ئهو كۆمپانی و كارێ مهزنێ بازرگانی دێ وێ كاریگهریی تووش دبیت و گرنگه ل سه رڤێ پرسگههێ ژی حكومهتا ههرێما كوردستانێ ڤێ چهندێ بزانیت كو ئهو تنێ نه چارهیه كو ئهو دهرگههه نه هـه ڤهكرن بهلكو دڤێت سهرهرایی وێ چهندێ دهرگههێن دیتر یێن كاریگهر ل سهر سنوورئین ههرێمێ بهێته ڤهكرن و ئهڤ هاوكێشه دیار دكهت كو ئابووریا ههرێما كوردستانێ پێدڤی ب فرەجەشنەکردنا (Diversification) ژێدهرێن داهاتی و رێڕهوێن بازرگانی ههیه. پشتبهستنا تهواو ل سهر ئێك یان دوو دهروهزهیێن ستراتیژی، ئابووریا ناڤخۆیی دئێخیته بن مهترسیێن ههستیار د دهمێ ههر گۆڕانكارییهكا جیۆپۆلیتیكی یان كارگێڕی دا دگهل وڵاتێن جیران و حكومهتا ناڤهندی.
گرتنا دهروهزهیا نێڤدهولهتی یا ئیبراهیم خهلیل (پێكڤه گرێدانا ههرێما كوردستانێ و توركیا) و ل ههمان دهم دا ڤهكرنا دهرگههێ ڕهبیعه (پێكڤه گرێدانا پارێزگهها نهینهوا/ئیراقێ دگهل سووریێ) و گۆڕانكاری د كارگێڕیا وان دا، ههلگرێ كارتێكرنێن دومدرێژ و كویرن ل سهر جومگێن ئابووریێ ههرێما كوردستانێ.
ئهڤ بابهته ل سهر هند هۆكارێن جودا كار دكهت و دهێته نیشان دان وهك:
١. كارتێكرنا ئێكسهر ل سهر داهاتیێ گومركی
- كێمبوونا داهاتیێ ناڤخۆیی: دهروهزهیا ئیبراهیم خهلیل ئێكه ژ سهرهكیترین ژێدهرێن داهاتیێ گومركی بۆ حكومهتا ههرێما كوردستانێ. گراتن یان سستبوونا لڤینا بازرگانی د ڤی دهرگههی دا، دبیته ئهگهرێ دهستبهجێ یێ كێمبوونا ڤی داهاتی، كو ب شێوهیهكێ ڕاوهستاندهر كارتێكرنێ ل سهر تهمویل كرنا پڕۆژه و مۆچەیێن ناڤخۆیی دكهت. و ههمان دهما وهكی ل دهستپێكی مه گوتی نابیت ههرێم ل سهرئێك دهروازه یا ڕاوهستایی و بیت و گرنگی پێ بدهت بۆ ههر ئهگهرهكێ نه چاڤهرێ كری.
- ڤهگوهاستنا گهڕیانێن بازرگانی: ڤهكرنا دهرگههێ ڕهبیعه وهك ئهلتهرناتیف یان ڕێڕهوهكێ نوو بۆ هاتیچوونا كهلوپهلان، دشێت بهشهك ژ لڤینا بازرگانی یا ترانزێت ژ ههرێمێ دوور بێخیت و بهرهف دهڤهرێن ژێر دهسهڵاتا حكومهتا فیدراڵ یا پۆلا داهاتی ببهت. و ههمان دهماد ژی دبینن كو ئهڤێ چهندێ كاریگهرییا خۆ یا ڕاستهوخۆ دێ كهته سهر بازاگانیا ههرێمێ و لڤین و جمۆجولا بازاگانی ژی دێ یا لاواز یت.
٢. گۆڕانكاری د نهخشهیێ بازرگانی و ترانزێتی دا
- لاوازبوونا پیگههێ ستراتیژی: ههرێما كوردستانێ وهك پرهكا بازرگانی یا سهرهكی د ناڤبهرا توركیا و ناڤهڕاست و باشوورێ ئیراقێ دا دهێته نیاسین. گۆڕانكاری د كارگێڕیا ڤان دهرگههان دا، پێگههێ ترانزێتی یێ ههرێمێ دكێشته د بن پسیارێ دا. ئهو ناڤ و بایێ خۆ یێ ڕاستهقسنه نامینیت و چونكی د نوكه دا ئهو چهندها ههرێم پێ دهێته ناسین و ناڤ و دهنگێ خۆ ههیی ل وهلاتێن جیهان و جیران دا ئهو دهۆرگهه بوویه نهك زێدهتر لهوما ئهو دهرگه نهتنێ ناڤهكه بهلكو ژیان و ژێدهرێن ژیانا مرۆڤایهتیننێ یه.
- ههڤڕكیا رێڕهوێن نوو: ئهگهر دهرگههێ ڕهبیعه ب شێوهیهكێ كارا بهێته بڕێڤهبرن و ئاسانكاریێن گومركی تێدا بن، دبیته ههڤڕكهكێ بهێز بۆ بازرگانیا دهرهكی، ب تایبهتی بۆ گههاندنا كهلوپهلان بۆ باكوور و ڕۆژئاڤایێ سووریێ بێ پێدڤیبوون ب دهربازبوونێ ژ ناڤ خاكا ههرێمێ. ئهڤ چهنده دبیته ئهگهرێ كارگیریگهرییا زۆرا بازاگانی ل وێ ناڤچهییی.
٣. بازاڕێ ناڤخۆیی و بهایێ كهلوپهلان
- گرانبوونا پێتڤیاتیان: پشتبهستنا بازاڕێ كوردستانێ ل سهر هاورێدهكرنا (واردات) كهلوپهلێن خوارنێ، پیشهسازی و پزیشكی ژ توركیا گهلهك مهزنه. گراتنا ئیبراهیم خهلیل دبیته ئهگهرێ كێمبوونا ڤان ماددان د بازاڕی دا، ئهڤ چهنده ژی فشارێ دئێخیته سهر بهایێ پێدڤیاتیێن ڕۆژانه یێن وهڵاتیان (ئینفلایشن). و دیسان ئهو ژچهنده ژی دبیته ئهگهرێ نهمان و كێمبوونا كه لوپهلان و ژبلی گرانبوونا وانا و ههروهسا دبیته ئهگهرێ گرتن و نهما زۆر جهێن كاری ل دهڤهرێ گشتی .
- سستبوونا كهرتێ گواستنهوێ: ب ههزاران بارههلگر و شوفێر و كرێكارێن كوردستانێ ب شێوهیهكێ ئێكسهر ب لڤینا ههردوو دهروهزهیان ڤه گرێداینه، ڕاوهستیانا وان ڕامانا بلندبوونا رێژهیا بێكاریێ ددهت. و دیسان وهكی مه گوتی دێ زۆر زیان ب كهرتێ تایبهت كهفیت و ههرتا بیته ئهگهرێ كێمبوونا ههمی تشتهكێ.
٤. ڕهههندێ سیاسی-كارگێڕی (بهغدا و ههولێر)
- كارگێڕیا ههڤپشك یان ناڤهندی: كۆنترۆلكرن یان دهستێوهردانا حكومهتا فیدراڵ د كارگێڕیا دهروهزهیێن سنووری دا، پشتبهستن ب دستوورێ ئیراقێ، كارتێكرنێ ل سهر سهربۆڕا ئابووریا سهربهخۆ یا ههرێمێ دكهت. ههر جۆره ڕێككهفتنهك یان ناكۆكییهك ل سهر ڕێژهیا وهرگرتنا داهاتی د ناڤبهرا ههولێر و بهغدا دا، ئێكسهر د لایهنێ دارایی یێ ههرێمێ دا ڕهنگڤهددهت. ئهو چهنده دبیته ئهگهرێ لێكترازنێ و ههدرهم ئهو خالا ناكوكیی بیت و دبیته سه ردێرا هه رڕونشتنهكا ههر دوولایان و دێ بهێڤیهك دروست بیت ژلایێ وزهلاتین ههرێمێ و ههدرهما ئهو چهنده دبیته هیڤی و ئارامانجێن وانا یێن سهرهكی.
دهرئهنجام:
ئهڤ هاوكێشه دیار دكهت كو ئابووریا ههرێما كوردستانێ پێدڤی ب فرەجەشنەکردنا (Diversification) ژێدهرێن داهاتی و ڕێڕهوێن بازرگانی ههیه.
پشتبهستنا تهواو ل سهر ئێك یان دوو دهروهزهیێن ستراتیژی، ئابووریا ناڤخۆیی دئێخیته بن مهترسیێن ههستیار د دهمێ ههر گۆڕانكارییهكا جیۆپۆلیتیكی یان كارگێڕی دا دگهل وڵاتێن جیران و حكومهتا ناڤهندی.
لهوما وهكی مه ل دهستپێكێ ژی مه ئاماژهدایه وێ چهندی كو گرنگه و زۆر پێدڤییه ژی ل سه رههرێمی كوردستانێ ڕێیه چارهیێن دیتر ببینیت بێ كو گرنگییا ڤان دهروازهیان دهست بدهت و پاشان چ دهستێ وان دا نهمینیت بكاربینیت و ببیته جهگرتییێ وێ چهندێ.
