خوێندنەوەیەک بۆ ووتارەکەی کاک “فازڵ میرانی”…

خوێندنەوەیەک بۆ ووتارەکەی کاک فازڵ میرانی (رَجُلُ دولة، و رجل في دولة)
پیاوی دەوڵەت و پیاوی نێو دەوڵەت

بەڕاستی کاتێک ئەو ووتارەی کاک فازڵم بینی نەمتوانی بەبێ خوێندنەوەی وورد لەبەرچاوم تێپەڕێت؛ چونکە ووشەکانی وامان لێ دەکات بە چاوێکی هەڵسەنگاندنەوە تەماشای هەکەسێک بکەین کە وەک سەرکردە یان بەرپرس ڕۆڵ دەبینێت بەتایبەتی لەسەر ئاستی هەرێم و حکومەتی هەرێمی کوردستان؛ کە بەداخەوە هاوڕام بەشی زۆری سەرکردەکان و ئەوانەی بەرپرسیارێتیان وەرگرتووە پیاوی نێو دەوڵەتن نەک دەوڵەتمەدار. بەڵام کێشەکە ئەوەیە فەرهەنگی دژایەتیکردنی دەوڵەتمەداریش لە ئاستی سیاسی و مەدەنی و سەربازیش بووە بە عورف. هەربۆیە کاتێک وەک دەوڵەتمەدارێکیش مامەڵە دەکەیت و زیاتر خەمی چاکەی گشتی و بەرەوپێشبردنی دامەزراوە و حکومەت و کۆمەڵگەتە لەسەر ئاستێکی باڵا ؛ ئەوانەی پیاوی نێو دەوڵەتن و دەوڵەتمەدارنین دژایەتیەکی سیستەماتیکیت دەکەن؛ چونکە تەنها چاکە و مانەوەی خۆیان دەوێت سەرەڕای ڕێگریکردن؛ وە ئەگەر گریمان لە ئاستێکی باڵای سەرکردایەتیشدابوویت؛ ئەوا هەموو سیاسییەکانی دەرەوەی حیزبەکەشت یەکدەگرن تا لە ئایدیا و بەرنامەکانی دەوڵەتمەداری شکستت پێبهێنن.
.
.
.

سەبارەت بە ووتارەکەی کاک فازڵ کاتێک ناونیشانەکەم بینی و ناوەڕۆکەکەیم خوێندەوە؛ پەرتووکە بەناوبانگەکەی فەیلەسووفی یۆنانی ئەفڵاتۆنم بیرکەوتەوە دەربارەی دەوڵەتمەداری The statesman کە ناونیشانە لاتینییەکەی بەناوی Politicus ناسراوە، کە دیالۆگێکی سۆکراتییە کە ئەفلاتون نووسیویەتی. هەر بۆیە بڕیارمدا خوێندنەوەیەک بۆ ئەو ووتارە گرنگەی کاک فازڵ میرانی بکەم بەم شێوەیەی خوارەوە:

وتارەکەی کاک فازڵ میرانی “ئاوێنەیەکی جدی و هاوچەرخە بۆ سەرکردەی ڕاستەقینە (دەوڵەتمەدار) و پیاوی نێو دەوڵەت. هەوڵدەدات کەڕووی حیکمەتی کۆن و شێوازی کۆنی دەوڵەتمەداری بگۆڕێت بۆ چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی مۆدێرنەوە. هێزی سەرەکی ئەم نووسینە، گرنگیدانیەتی بە نەمریی دامەزراوەیی بەسەر بێهودەیی کەسیدا. بەڕێز میرانی بە قسەکردن لەسەر ئەوەی کە سەرکردەیەک کە مانەوەی دەوڵەت بە کەسایەتی خۆیەوە دەبەستێتەوە، بە شێوەیەکی کاریگەر “ماوەی سەرکردایەتیەکەی کورت دەخایەنێت”. هەربۆیە میرانی پێویستی گواستنەوەی شێوازی سەرکردەی کلاسیک لە (حوکمڕانی خودایی، کەسی) بۆ “سەردەمی نوێی” (حوکمڕانی مرۆڤی و سەرکردەیە ڕاستەقینە لە ڕێگەی (بەرنامەی نوێی پشت بەستوو بە عەقڵ و یاساوە) بەڕێگایەک بۆ باشتر خزمەتکردنی میللەت. ڕەخنەیەکی توند لە ئەفسانەی “سەرکردەی و پیاوی ناو دەوڵەت دەگرێت ” و، جەخت لەوە دەکاتەوە کە دەوڵەتمەداری ڕاستەقینە (پیاوی دەوڵەت) بەوە دەپێورێت کە دەوڵەت چەندە باش کاردەکات کاتێک خۆت لە پۆست و پلەکەشتا نامێنت؛ ئەمەش بە پیاوی دەوڵەت دەکرێت کە شارەزاییەکی قووڵ لە کاروباری وڵاتەکەیدا هەبێت، و جووڵانەوەکانی پشت ئەستوربێت بە ئامرازی کاریگەر بۆ چاکسازی و ڕاستکردنەوەی هەڵەکان، کۆتاییهێنان بەو هۆکارانەی دەبنە مایەی بێسەروبەری و کارە بێهوودەکان.
لایەنێکی تری تایبەتی ئەم نووسینەی کاک فازڵ ئەوەیە کە زۆر بە ڕوونی و زمانێکی پڕ لە پەیامەوە؛ جیاوازی دەکات لە نێوان دەوڵەتمەدار و بەرپرسی ناو دەوڵەت. ئەو کەرامەتی پۆستی باڵا لەو کەسانە دەسەنێتەوە کە تەنیا پۆست بەرپرسیارێتییان هەیە بەڵام “ڕوانگەی نوێی سەرکردایەتی و بەرپرسیارێتی بەیەکتر بەستراویان نییە بۆ دوای خۆیان. میرانی بە ڕەخنەگرتن لەو کەسانەی کە دۆسیەی جیاوازی تایبەت وەک کارتێکی فشار بۆ سازشکردن لای خۆی دەپارێزێت و دواتر دەیانگۆڕێ بۆ ماددەیەکی ڕۆژنامەوانی و بەکاریان دەهێنێت بۆ قازانجی مانەوەی خۆی. لێرەدا دەمانباتەوە سەر ڕاستییەکی سۆکراتی: دەوڵەتمەدار خزمەت بۆ چاکەی گشتی دەکات، لەکاتێکدا بەرپرس و پیاوی ناو دەوڵەت خزمەت بە گێڕانەوەی خۆی دەکات و بەشی زۆری کارەکانی خزمەت بەمانەوەی خۆی دەکات. سەرکردەیەک کە زیاتر دەکەوێتە ژێر کاریگەری قازانجی خۆیی و بیرکردنەوەی ئەوانەی دەوروبەرییەوە بە بێ بوونی بەرنامەیەکی ڕاستەقینەی ستراتیجی ئەوە پیاوی ناو دەوڵەتە و لەکۆتایدا زۆر بەلاوازی لە کارەکەی دووردەخرێتەوە؛ لەم ڕوانگەیەوە، دەوڵەتمەدارێکی ڕاستەقینە دەبێت خاوەنی کۆنترۆڵی چالاکانەبێت بۆ بەڕێوەبردن و سەرکردایەتیکردنی سەرجەم کارەکان بە ڕوئیاو دیدێکی فراوانی نیشتیمانیانەی یەکگرتوو.
لەوەش زیاتر، کاک فازڵ لە ووتارەکەیدا باس لە مەترسی “شەرعیەتی قەڵغانکراو” دەکات. میرانی هۆشداری دەدات لە بەکارهێنانی ئامێرێکی دیاریکراو- جا هێزی ئەمنی بێت یان بیرۆکراسی- بۆ شاردنەوەی شکستەکانی سەرکردایەتی کورتبینی. ئەمەش گوزارشتە لە تێگەیشتنێکی قووڵ لە لێپرسینەوەی سیاسی. کاتێک سەرکردەیەک لە ڕێگەی “نەبوونی تێگەیشتن”ەوە مەترسی دروست دەکات و دواتر دەسەڵاتی دەوڵەت بەکاردەهێنێت بۆ پاراستنی خۆی لە دەرئەنجامەکان، ئەوا لەو قۆناغەدا واز لە سەرکردایەتی دەهێنێت و دەبێتە مشەخۆر. کەواتە دەوڵەتمەدار هەمیشە دەبێت شەرعیەت لە “ڕاستکردنەوەی کێشەکان” و نەهێشتنی ئاژاوەگێڕییەوە وەربگرێت، نەک لە سەپاندنی زۆرەملێی واقیعێکی دروستکراوی بێ بەرهەم.
لە کۆتاییدا، بەڕێز میرانی دەوڵەتمەدار وەک دیدەوانێکی چالاکانە پێناسە دەکات کە شارەزایە لە ژینگەکەیدا نەک شارەزا بێت لەلایەن ژینگەکەیەوە. بە دانانی ئاستێکی بەرز – کە پێویستی بە چەندین دیدگا، وردبینی دەستووری و ملکەچکردنی کۆی خواستەکانی بۆ دەوڵەت هەیە. دەوڵەتمەداری ڕاستەقینە “لێهاتوویەکی شاهانەی دەگمەنە. هەر ئاستێک لەوە کەمتر دادەبەزێت بۆ پلەی “پیاوی نێو دەوڵەت”، کە نازناوێکە لە ئاستی دەوڵەتداریدا قورسایی شکستێکی قووڵ لە دابینکردنی پێداویستییەکانی مێژوودا هەڵدەگرێت.
کەواتە سەرەڕای هەموو بەربەستەکان واباشترە پیاوی دەوڵەت “رَجُلُ دولة” بین: نەک پیاوی نێو دەوڵەت “رجل في دولة”

د.شاڵاو عبدالخالق محمد