کورد و نەبوونی دەوڵــــــــەوت و ئەحمەدی خانی

Garmiyan Salahaalden

لای خانی کوردلە نێوان ئەشعەریەت و قەدەری ‌ـ هزریدا .. پەرتەوازەی بونیەتی هزری و تێگەیشتووی کورد لەو سەردەمەی خانی بۆ ئێستا بە گشتی هاوکێشەیەکی نەگۆڕە و هەرچی ئایدلۆژیا و تیۆر و تێڕامانی سیاسی سەدەی ڕابردووی شاخ و میکانیزمی ئێستایی سیاسی کوردستان بە گشتی دابەش هەمان ئەو هاوکێشەیەیە کە خانی خودی خۆی پێدا تێپەڕیوە .. (نەتەوەیەک )لە نێوان ئەشعەریەت و قەدەریەتدا ( قەدەری) ماوەتەوە و پێناسەی نوێی بۆ گەیشتن بە ئیرادەی سەربەخۆی لەو بازندا هێشتۆتەوە . بۆ تێگەیشتن لە دیدگەی خانی دەبێت بێین بڕوای ئایینی و فەلسەفیی ئەحمەدی خانی لەسەر بابەتی (جەبر و تفویض / ئەشعەری و قەدەری) ڕەنگدانەوەی قووڵی تێڕوانینی سۆفیگەری و کەلەپووری فیقھی و کەلامیی سەردەمی خۆیەتی، بەتایبەت لە شاکارە مەزنەکەیدا (مم و زین) دیسا بخوێنینەوە و شڕۆڤە و ڕەهەندی فڕەتری لێوە دەربێنین .

خانی وەک زانا و بیرمەندێکی گەورەی کورد، لەم بابەتەدا تێڕوانینێکی هاوسەنگی هەبووە کە تێیدا ڕێز لە دەسەڵاتی بێسنووری خودا دەگرێت، هاوکات بڕوای بە بەرپرسیارێتی مرۆڤ و دەسەڵاتی هەڵبژاردنی هەیە.

۱. کاریگەریی مەدرەسە و کەلەپووری ئەشعەری
ئەحمەدی خانی لە ژینگەیەکی زانستی و ئایینیدا پەروەردە بووە کە زۆرینەی مەیلی کەلامی لەسەر ڕێبازی ئەشعەری بووە. لە دیدی ئەشعەرییەتدا، کە خانیش پشتی پێ دەبەستێت:

حیکمەت و دەسەڵاتی خودا: هەموو شتێک بە قەزا و قەدەری خودا و بە ویستی ئەوە ڕوودەدات (“لا خالق إلا الله”).
کەسب (Kasb): هەرچەندە خودا دروستکەری هەموو کردارێکە، بەڵام مرۆڤ “کەسب” یان بەدەستهێنەری کارەکەی خۆیەتی؛ واتە خودا هێز و نیەتی پێداوە و مرۆڤ خۆی هەڵبژاردەی دەکات و لەسەریشی لێپرسراو دەبێت.

لە مەم و زیندا، خانی زۆر جار باسی “قەزا” و “قەدەر” دەکات و پێی وایە ئەم عەشقە پاکەی نێوان مەم و زین لە ئەزەلەوە (پێش دروستبوون) لە لووح المحفوظدا نووسراوە و بە تەڵەبی ئیلاهی بووە.

۲. ئاراستەی سۆفیگەری و قەدەرییەت (جەبری خۆشەویستی)
لە ڕوانگەی سۆفیگەرییەوە (کە خانی پێی ڕووناك بووە)، باسی جەبر و قەدەر ڕەنگێکی تری دەگرێت. عەشقی ڕاستەقینە لە لای سۆفی ئەوەیە کە مرۆڤ خۆی لە بەردەم ویستی خودادا تسلیم بکات.

لە چیرۆکی مەم و زیندا، خانی ڕوداوەکان دەبەستێتەوە بە دەستێوەردانی چارەنووسەوە.
بەڵام ئەمە بە مانای پشتگوێخستنی ئیرادەی مرۆڤ نییە، بەڵکو نیشاندانی ئەوەیە کە لە پشتی ڕووداوە جیهانییەکانەوە حیکمەتێکی ئیلاهی هەیە کە مرۆڤ لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدا تێیناگات.

۳. بەرپرسیارێتی و ئیرادەی مرۆڤ لای خانی
سەرەڕای ئەوەی خانی باسی قەزا و قەدەر دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا مرۆڤ بە بوونەوەرێکی خاوەن ئیرادە و هۆش دەناسێنێت کە لێپرسراو دەبێت بەرامبەر بە کارەکانی:

خانی لە هۆنراوەکانیدا ڕەخنە لەو کەسانە دەگرێت کە بە هەڵە پاڵپشتی لە “جەبر” دەکەن بۆ پاساوھێنانەوە بۆ ستەم و تەمبەڵی.
لە تێڕوانینی سیاسی و (نەتەوەیی) خانیشدا (کە لە پێشەکی مەم و زیندا دیارە)، ئەو داوا لە کورد دەکات کە هۆشیار ببنەوە و چارەنووسی خۆیان بگۆڕن، کە ئەمەش بەبێ بوونی ئیرادەی سەربەخۆ و کارکردنی مرۆڤ مەحاڵە؛ ئەمەش دژی دیدێکی توندی قەدەریی بێئاگایە.

لێـــــــرەوە ئەحمەدی خانی لەتیۆردا لەسەر هێڵی زانایانی ئەشعەری بووە و باوەڕی بە قەزا و قەدەر هەبووە، بەڵام لە پڕاکتیک و ئەدەبەکەیدا (وەک لە مەم و زین و هزری نەتەوەیی و سۆفیگەرییدا دەردەکەوێت)، قەدەری وەک هێزێکی کوێر نەبینیوە، بەڵکو وەکو حیکمەتێکی ئیلاهی بینیوە کە هاوسەنگە لەگەڵ ئیرادە و بەرپرسیارێتی مرۆڤدا ئەمە ڕوانگەی بووە .

ڕوانگەی ئەحمەدی خانی لەسەر ئیرادەی مرۆڤ (ئەشعەری و قەدەری)
لە فەلسەفەی ئەحمەدی خانیدا، بەتایبەت لە شاکارەکەی (مەم و زین)، تێڕوانینی بۆ قەدەر و ئیرادە لەسەر بنەمای عیرفانی و فیکری ئیسلامی بنیات ناوه، بەڵام بە جۆرێک ڕەنگی دایەوە کە خزمەت بە هۆشیاری نەتەوەیی بکات:

کاریگەریی زەمینەی مێژوویی: خانی لە سەردەمێکدا ژیاوە کە ململانێی فیکری لەسەر بابەتی جەبر و ته‌فویز (ئەشعەری و معتەزلی) باو بووە. بەگشتی، ڕوانگەی ئەو نزیکە لە تێڕوانینی سۆفیگەری و ئەشعەریی میانڕەو وەک (نەقشەبەندی تەجەدوودی ئێستا)، کە باوەڕی بە دەسەڵاتی بێسنووری خودا هەیە لە هەمان کاتدا دان بە بەرپرسیارێتی مرۆڤدا دەنێت.
قەدەر وەک تاقیکردنەوە: خانی کێشەکان و نەبوونی دەوڵەتی کوردی تەنها وەک چارەنووسێکی کوێرەنابینا تەماشا ناكات، بەڵکو وەک فەرمانێکی ئیلاهی و تاقیکردنەوەیەکی مێژوویی دەیبینێت کە دەبێت کورد خۆی شایستەی بگۆڕێت.
پەیوەندی ئیرادە و مێژوو: لە دیدی خانیدا، ئەگەرچی هەموو شتێک بە قەدەری خودایە، بەڵام خودا دۆخی هیچ گەلێک بگۆڕێت تاوەکو خۆیان نەگۆڕن. بۆیە کەموکوڕی لە ئیرادەی نەتەوەییدا هۆکاری سەرەکی دواکەوتووییە.

هاوکێشەی نەتەوەی کورد و دەوڵەت لای خانی
خانی یەکەمین بیرمەندە کە بە شێوەیەکی سیستماتیک پرسی نەتەوە (کورد) و پرسی دەوڵەت (سەربەخۆیی) لە یەک هاوکێشەی بەستۆتەوە. ئەم هاوکێشەیە لە چەند خاڵێکدا خۆی دەبینێتەوە:

“بۆیە یەک لە دوای یەک گەلان بوون بە خودان دەرگاو دەوڵەت، تەنها کورد نەبێت کە بێبەشە لەم خەڵاتە.”

مامۆستای فیکری نەتەوەیی: خانی هۆشیاریی نەتەوەیی کردە ئامانج. ئەو نەبوونی دەوڵەتی کوردی بە نەبوونی یەکڕیزی، نەخوێندەواری ( خوێندنەوەی قوڵی ئێستای سیاسەتی نێودەوڵەتی بە نموونە)، و نەبوونی پاشایەکی خاوەن تەخت و تاجی کوردی دەبەستەوە.
دابەشبوونی جوگرافی و سیاسی: لە نێوان هەردوو زلهێزی سەردەمی خۆیدا (عوسمانی و سەفەوی)، کورد وەک قوربانییەکی بێدەسەڵات ماوەتەوە، چونکە خاوەن قەوارەیەکی سەربەخۆ نەبووە کە بپارێزێت.
هاوکێشەکە:
لەم هاوکێشەیەدا، خانی جەخت لەوە دەکاتەوە کە کورد هەموو بنەمایەکی مێژوویی و زمانی هەیە، بەڵام تەنها کێشەی نەبوونی “ڕێکخستنە و تەباڕکی سیاسی”یە.
بۆیە دەبێت زیاتر لەسەر ڕستە تایبەتەکانی خانی لە مەملەکەتی مەم و زین سەبارەت بە زمان و نەتەوە بدوێین!
ڕستە و هەڵوێستە گرنگەکانی ئەحمەدی خانی لە (مەم و زین) سەبارەت بە زمان، نەتەوە و دەوڵەت
ئەحمەدی خانی لە دیباجەی شاکارەکەی (مەم و زین)دا، بە ڕوونترین شێوە هۆشیاریی نەتەوەیی خۆی دەردەبڕێت و هۆکاری سەرەکی ستەملێکراوی و نەبوونی دەوڵەتی کوردی بە چەند خاڵێکی سەرەکی دەبەستێتەوە:

۱. بایەخدان بە زمان وەک ناسنامەی نەتەوەیی
خانی یەکەم کەس بوو کە بە زمانی کوردی (کرمانجیی سەروو) شانازیی کرد و بەرگریی لە شایستەیی زمانەکەی کرد لە بەرامبەر زمانەکانی عەرەبی، فارسی و تورکیدا. ئەو دەلێت:
🔹 چۆن ئەترسێم لەوەی کە بڵێن: کوردی بێ ئەسڵە، بێ بونیادە و بێ سەرەتا؟
🔹من بۆیە نەزمم کردە کوردی، تاکوو نێوی کورد نەمێنێت لە ژێر پردی فەرامۆشیدا.
🔹 چونکە لەبەر ڕوتبەی قەڵەم و زمان، کورد نەبوو بێبەش، تەنها لەبەر تەلعەت و تەختی سوڵتان نەبێت!

لێرەدا خانی خاڵێکی زێڕین دەردەخات: کورد لە ڕووی زمان و ئەدەبەوە هیچ کەمتر نییە، بەڵکو کێشەی سەرەکی نەبوونی تەخت و تاجی سەربەخۆیە.

۲. گلەیی لە پەرتەوازەیی و نەبوونی یەکڕیزی
خانی بە توندی ڕەخنە لە لایەنە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کوردی سەردەمی خۆی دەگرێت کە بەهۆی نەبوونی سەرکردەیەکی یەکگرتوو و ناكۆکیی ناوخۆییەوە، بوونە هۆی پەرتەوازەبوونی نەتەوەکە و دابەشبوونیان بەسەر ئیمپراتۆریەتە دراوسێکاندا:
🔸گەر دڵۆپێ لەو دەریایە بووایە،
🔸 ڕومەتی کوردیش پرشنگدار بووایە.
🔸گەر مەدحی سوڵتانی کورد ئەکرد،
🔸 تەختی کوردی خاوەن کەرامەت ئەکرد.

ئەو پێی وابوو ئەگەر کورد پاشایەکی خاوەن دەسەڵاتی هەبووایە، ئەوا میللەتانی تر ڕێزیان لە کورد دەگرت و نەک دابەش و ژێردەستە نەدەکرا.

بەرهەمەکانی دیکەی ئەحمەدی خانی جگە لە (مەم و زین) ئەمانە:

بەڵێ، ئەحمەدی خانی تەنها خاوەنی (مەم و زین) نییە، بەڵکو چەند بەرهەمێکی گرنگی تری لە بواری پەروەردە، ئایین و زمانەوانیدا هەیە کە ئەوانیش ڕەنگدانەوەی فیکر و کەسایەتی گەورەی ئەون:
۱. نوبەهارا بچووکان (Nûbihara Biçûkan) ساڵی نووسین: ١٦٨٣

ناوەڕۆک: فەرهەنگۆکێکی شعریی عەرەبی-کوردییە (بە زمانی کرمانجی).
ئامانجی خانی دەیویست بۆ منداڵان و فێرخوازانی کوردی نووسیوە تاوەکو لە قۆناغە سەرەتاییەکانی خوێندندا زمان و وشەی کوردی فێر ببن و پرۆسەی پەروەردە بە زمانە ڕەسەنەکەی خۆیان بەڕێوەچێت. ئەمەش نیشانەی خەمخۆریی بووە بۆ پاراستنی زمان لە ڕێگەی پەروەردەوە.

۲. عەقیدەیا ئیمانێ (Eqîdeya Îmanê)
ناوەڕۆکی ئەم کتێبەی پەیامێکی ئایینی و فیقهییە بە شێعرو پەخشان. ئامانج لێی بنەماکانی باوەڕ و پایەکانی ئیسلامی (ڕوکنەکانی ئیمان و ئیسلام) بە زمانی کوردی بۆ خەڵک روونکردۆتەوە، تاوەکو تێگەیشتنی ئایینی لە کۆمەڵگەدا لەسەر بنەمایەکی ڕوون و لەبەرچاو بێت.

۳. دیوانی ئەحمەدی خانی (Dîwana Helbestan)
ناوەڕۆکی کۆمەڵێک شێعر و غەزەل و هۆنراوەی عیرفانی، فەلسەفی و نیشتمانی لەخۆ دەگرێت کە سەرجەم لایەنەکانی بیرکردنەوەی خانی لە بارەی ژیان، ئەوین و گەردوونەوە دەردەخەن.

بەم شێوەیە، ئەحمەدی خانی تەنها شاعیرێکی ئەویندار نەبووە، بەڵکو لە ڕێگەی فەرهەنگ, کتێبی ئایینی و داستانی نیشتمانییەوە بناغەی بۆ هۆشیاریی نەتەوەیی، زمانەوانی و فیکری کوردی داکوتاوە. لەو سەردەمەوە هزری کوردی دابەش دوو بووە درکی پێ کردووە لە نێوان ئەشعەریەت و قەدەریەتدا کورد بۆیە دەوڵەتی نییە .. بناغەی تەکامولی نەتەوەیی تەواو نەکردووە بۆ گەیشتن بە چەمکی سەربەخۆیی بوون و دامەزراوەی بۆ بوونیاتنانی دەوڵـــــــــــەت .. هەڵگری کام هزر بێت بە چەپ و راست و عەقیدی ئەوانی دیشەوە ناتوانن خۆیان لە راستی ئەو دوو بنەمایی خانی ڕزگار بکەن .. ئەمەش هاوکێشەیەکی ئەزەلیی نییە بۆ کورد وەک نەتەوە کە هەمووان پەیڕەوی سەراتیژیەتی دوور بینی مەرجەعیەتی کوردستان بکەن لە هەرێمی کوردستانداو لە ژێر ئاڵای نیشتمان بۆ دەرباز بوون لە پەرتەوازەی و لێکدابڕان لە یەکریزی بۆ بانگەشەی سەربەخۆیی کە رۆحی خانی و پێشینانی نەتەوەیمانی پێ شاد بکەین …..

لە مەملەکەتی مەم و زین سەبارەت بە زمان و نەتەوە بدوێین!
ڕستە و هەڵوێستە گرنگەکانی ئەحمەدی خانی لە (مەم و زین) سەبارەت بە زمان، نەتەوە و دەوڵەت
ئەحمەدی خانی لە دیباجەی شاکارەکەی (مەم و زین)دا، بە ڕوونترین شێوە هۆشیاریی نەتەوەیی خۆی دەردەبڕێت و هۆکاری سەرەکی ستەملێکراوی و نەبوونی دەوڵەتی کوردی بە چەند خاڵێکی سەرەکی دەبەستێتەوە:

بەرهەمەکانی دیکەی ئەحمەدی خانی جگە لە (مەم و زین) ئەمانە:

ناوەڕۆک: فەرهەنگۆکێکی شعریی عەرەبی-کوردییە (بە زمانی کرمانجی).
ئامانجی خانی دەیویست بۆ منداڵان و فێرخوازانی کوردی نووسیوە تاوەکو لە قۆناغە سەرەتاییەکانی خوێندندا زمان و وشەی کوردی فێر ببن و پرۆسەی پەروەردە بە زمانە ڕەسەنەکەی خۆیان بەڕێوەچێت. ئەمەش نیشانەی خەمخۆریی بووە بۆ پاراستنی زمان لە ڕێگەی پەروەردەوە.

2026.8.28
پیرمام

کورد و نەبوونی دەوڵــــــــەوت و ئەحمەدی خانی

سەرۆکی هەرێمی کوردستان و سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران، دۆخی وڵات تاوتوێ ده‌که‌ن

ئەیلول. … زێیێ بادینان

شۆڕشا ١١ی ئیلۆنێ؛ وەرچەرخانەکا مێژوویی بوو د خەباتا گەلێ کوردستانێ دا

داستانا لۆمانا_ کەڤلەسنێ: وەرچەرخانەیاکا دیرووکی و ئێکەم داستانا شۆڕشا ئەیلوولا مەزن

سەرۆکی هەرێمی کوردستان پێشوازی لە ڕاوێژکاری باڵای سەربازیی بەریتانیا دەکات

ڕێکخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتییەکان لەگەڵ باڵیۆزی فەلەستین گفتوگۆ دەکات