ڤەگەراندنا قوتابی بۆ خواندن و نڤیسینێ”ببیته سهنتهرێ پێڤاژوویا پهروهرده و فێركرنێ”
قوتابی ببیته سهنتهرێ پێڤاژوویا پهروهرده و فێركرنێ
١. پێشەکی و فەلسەفا پرۆژەی
ئەڤ پڕۆژە هاریكاره كو قوتابی ببینه سهنتهرێ پێڤاژوویا پهروهرده و فێركرنێ و ببیته ئامرازهك بۆ فێركرنا خۆیی . بنەمایێ سەرەکی ل سەر وێ چەندێ ئاڤا ببیت کو نڤیسین نەک بتنێ ئامرازەکێ تۆمارکرنێیە، بەلکو پرۆسەیەکا هزری یا کوورە بۆ چالاککرنا مێشکی. مەبەست ژێ گوهۆڕینا قوتابی یە ژ “وەرگرەکێ بێدەنگ“ بۆ “بەرهەمینەرەکێ زانیاریان“.
ژبەرکو تەکنۆلۆژیایا سەردەم کۆنترۆل ل سەر هەمی سیکتەران کریە، پەروەردە ژی بێبەهر نەبوویە ژ ڤێ گۆڕانکاریێ. لێ لایەنێ نەرێنی یێ ڤێ پێشکەفتنێ ئەوە کو نڤیسینا دەستخەت (Manual Writing) ل دەڤ قوتابیان بەرەڤ کێمبوونێ چوویە, و ئهم دگهل وێ چهندێ نینه كو ئاپیاد بهێنه دابهشكرن ب سهر قوتابیان . ئەڤ چەندە بوویە ئەگەرێ:
1. پاشکەفتنا خۆشنڤیسین و رێنڤیسینێ: پشت بەستنا زێدە ل سەر ئامرازێن دیجیتالی، قوتابی ژ بنەما گشتیێن زمان و رێکخستنا بصەری یا پەیڤان دوور خستییە.
2. لاوازیا بیرکرنەوەیێ: چونکی نڤیسین ب دەست پرۆسەیەکا لۆژیکی یە کو مێشکی نەچار دکەت زانیاریان شی بکەتەوە (Process) بەریا تۆمارکرنێ.
ئەڤ پڕۆژە دگەریت ل سەر ڤەگەراندنا هێزا نڤیسینێ بۆ ناڤ پۆلێ، چونکی ل دویڤ لێکۆلینێن زانستێ دەماران (Neuroscience)، نڤیسینا ب دەست دبیتە ئەگەرێ دروستکرنا پەیوەندیێن بهێز د ناڤبەرا خانەیێن مێشکی دا، کو ئەڤە ژی زانیاریان ژ بیردانکا دەمکورت دگوهازیتە بیردانکا دەمدرێژ (Long-term Memory). ب ڤی رەنگی، ئەم دێ نەوەیەکێ ئاڤا کەین کو خودان لێهاتیێن هزری یێن بلند بیت و بشێت ب رێکا نڤیسینێ، داهێنانێ د زمان و زانست دا بکەت.
٢. تەوەرێ زانستی: نڤیسین وەک کلیلا تێگەهشتنێ
نڤیسینا ب دەست (Manual Writing) پەیوەندیەکا راستەوخۆ ب گەشەیا دەمارێن مێشکی ڤە هەیە:
· رێکخستنا بونیاتێ هزری: نڤیسین وا دکەت قوتابی هزرێن سەرەکی ژ یێن لاوەکی جودا بکەت و تێگەهشتنەکا لۆژیکی بۆ بابەتان پەیدا بکەت.
· پەرەپێدانا دەربڕینێ (Expression): کارێ بەردەوام یێ نڤیسینێ فەرهەنگا پەیڤان فراوان دکەت و شیانێن رەوانبێژی و زمانەوانی یێن قوتابی بێهێز دکەت.
· هەماهەنگییا دەماری: دەمێ قوتابی زانیاریێ دبینیت، گوه لێ دبیت، و پاشان دنڤێسیت، مێشک سێ جاران پتر کار ل سەر دکەت، ئەڤە ژی زانیاریێ ژ یادگاریا کورتخایەن دگوهازیتە یادگاریا درێژخایەن (Long-term Memory).
٣. ستراتیژیەتا “کورتەباسێ کارلێکر” و لادانا ئەرکێ مال
ل شوینا پەرتووکێن سالانە یێن گران و ئەستوور، پڕۆژە پێشنیار دکەت:
· سیستەمێ کورتەباسی (Modular System): بەرهەڤکرنا مەلزەمەیێن زانستی یێن پوخت کو ٥٠٪ ژ لاپەڕەیێن وان سپی بن، داکو قوتابی بخۆ تێبینی و هزرێن خۆ تێدا بنڤێسیت. ئەڤە هەستێ “خۆدانیەتێ” ل دەڤ قوتابی دروست دکەت.
· قەدەغەکرنا ئەرکێ مال (Homework-Free): ئەرکێ مال وەک “سزایەکێ دەروونی” دهێتە دیتن. د ڤی پڕۆژەی دا، هەمی پرۆسەیا نڤیسین و ڕاهێنانێ دکەڤیتە د ناڤ پۆلێ دا د بن چاڤدێریا مامۆستای دا.
دابەشکرنا دەمی (٤٠ خولەک بۆ هەر وانەیەکێ)
د ڤی دەمێ کورت دا، ئارمانج ئەوە “پوختەیا زانیاریێ” بگەتە قوتابی و دەستبەجێ ب نڤیسینێ بهێتە چەسپاندن دا کو پێدڤی ب ئەرکێ مال نەمینیت:
١. قۆناغا وەرگرتن و تێگەهشتنێ (١٠ خولەک):
ئەرکێ مامۆستای: شلوڤەکرنا چەمکێن سەرەکی یێن وانێ ب زمانەکێ سادە و بکارئینانا کورتەباسی (مەلزەمەی).
ئارمانج: ئاڕاستەکردنا مێشکی بەرەڤ بابەتی و ئامادەکرنا بیردانکێ بۆ وەرگرتنێ.
٢. قۆناغا نڤیسینا چالاک و جێگیرکرنێ (٢٠ خولەک):
ئەرکێ قوتابی (سەنتەر): قوتابی دەست دکەت ب نڤیسینا تێبینیان، کورتکرنا وانێ، و چارەسەرکرنا راهێنانان د ناڤ کورتەباسی دا.
گرنگیا زانستی: ئەڤە ئەو دەمێ زێڕینە کو زانیاری ژ بیردانکا دەمکورت بەرەڤ بیردانکا دەمدرێژ تێپەڕ دبن. نڤیسینا ب دەست د ڤان ٢٠ خولەکان دا، پرۆسەیا فێربوونێ د مێشکی دا کۆد دکەت.
٣. قۆناغا گەنگەشە و راستکرنا رێنڤیسینێ (٥ خولەک):
چالاکی: گەنگەشەکا کورت ل سەر ئەو چەندا هاتیە نڤیسین. مامۆستا چاڤدێریا خەلەتیێن رێنڤیسینێ و دەستخەتی دکەت.
ئارمانج: بلندکرنا ئاستێ خۆشنڤیسینێ و دابینکرنا فیدباکەکا دەستبەجێ.
٤. قۆناغا هەلسەنگاندن و کۆتایی (٥ خولەک):
چالاکی: پشتراستبوون ژ هندێ کو قوتابی هەمی زانیاریێن پێدڤی تۆمارکرینە.
ئەنجام: قوتابی ب مێشکەکێ ئارام و بێ بارێ “سزایێ ئەرکێ مال” ژ پۆلێ دەردکەڤیت، چونکی ئەرکێ وی یێ نڤیسینێ د ناڤ پۆلێ دا تەمام بوویە.
٤. مفایێن ئابووری، تەندروستی و تەکنەلۆژی
· ریفۆرما دارایی: حکومەت دشێت ساڵانە ملیاران دیناران پاشکەفت بکەت کو بەری نوکە بۆ چاپا پەرتووکێن گران دهاتنە خەرجکرن، و وێ بودجەی بۆ دیجیتالکرنا قوتابخانەیان بکاربینیت.
· سلامەتیا جەستەیی: بکارئینانا کورتەباسان یان ئامرازێن زیرەک (تابلێت) کێشا جانتایێ قوتابی ژ ١٥کگم کێم دکەت بۆ ٥ کگم، کو ئەڤە پاراستنا ستوونا پشتێ و تەندروستیا قوتابی دابین دکەت.
· تەکنەلۆژیا: بکارئینانا کورتەباسێن دیجیتالی و پلاتفۆرمێن وەک (Google Classroom) هاریکارە بۆ هندێ مامۆستا دەستبەجێ تێبینیان ل سەر کارێ قوتابی بدەت، ب ڤی رەنگی پێدڤی ب ئەرکێ مال نامینیت.
5- کۆنترۆلکرنا پۆلێ و مفایێن گشتی
ئەڤ پڕۆژە دێ گوهۆڕینەکا رادیکال د ژینگەیێ فێربوونێ دا کەت، کو تێدا کۆنترۆلکرنا پۆلێ ژ شێوازێ “سزادان و بێدەنگکرنێ” دگوهۆڕیت بۆ شێوازێ “سەرقالکرنا ئەرێنی و بەرهەمدار”.
أ. ستراتیژیەتا کۆنترۆلکرنا پۆلێ د ڤی پڕۆژەی دا:
کۆنترۆل ب رێکا “نڤیسینا ئاراستەکری“: کاتێ قوتابی مژویلی پڕکرنا کورتەباسی (مەلزەمەی) دبیت، هەمی تەرکیزا وی دکەڤیتە سەر هەماهەنگیا د ناڤبەرا چاڤ، مێشک، و دەستی دا. ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ کێمبوونا دیاردەیێن “تێکدانا پۆلێ” و “بێزاریێ” کو زۆر جاران ل دەمێ وانەیێن درێژ و یەکلایەنی (تەلقین) پەیدا دبن.
مامۆستا وەک “رێبەر و سەرپەرشتیار“: ل شوینا کو مامۆستا تەنێ ل سەر تەختەی بمینیت، د ڤی پڕۆژەی دا مامۆستا ل ناڤبەرا رێزێن مێزێن قوتابیان دگەریت (Active Circulation). ئەڤ نێزیکبوونە وێ ترسێ ل دەڤ قوتابی دەردکەت و دگوهۆڕیت بۆ هەستێ هەماهەنگیێ، کو مامۆستا هەر ل وێدەرێ دشێت خەلەتیێن رێنڤیسینێ و رێزمانێ راست بکەتەوە.
هەستێ “خۆدانیەتێ” (Sense of Ownership): کاتێ قوتابی دبینییت کورتەباسێ وی ب دەستخەتێ وی دهێتە ئاڤاکرن، هەستەکێ بەرپرسیاریەتیێ بەرامبەر پەرتووکا خۆ ل دەڤ پەیدا دبیت. ئەڤە وا دکەت قوتابی پتر پابەندی سیستەم و رێساێن پۆلێ بیت دا کو کارێ وی جوان و رێکوپێک دەرکەڤیت.
6. ئەنجامێن چاڤەڕێکری
جێبەجێکرنا ڤی پڕۆژەی (ب تایبەت ل قوناغا بنەڕەت) دێ بیتە ئەگەرێ:
1. دروستکرنا نەوەیەکێ خودان هزرا رەخنەگرانە و شیانێن داهێنانێ.
2. کێمکرنا فشارێن دەروونی و جەستەیی ل سەر قوتابی و خێزانان.
3. نەهێلانا دیاردەیا “ژبەرکرنا بێ تێگەهشتن” و گوهۆڕینا وێ بۆ فێربوونا خودان مانا.
ژێدەرێن کوردی و عەرەبی
١. ژ لایێ دەروونناسییا پەروەردەیی و فێربوونێ ڤە:
د. عەلی شەعبان (٢٠١٨). دەروونناسیی فێربوون و بیرکۆڵین. (ئەڤ کتێبە باس ل چەوانیا گواستنا زانیاریان بۆ بیردانکا دەمدرێژ دکەت ب رێکا چالاکیێن دەستی.
د. کەریم شەریف قەرەچەتانی (٢٠١٥). دەروونناسیی پەروەردەیی. (ل سەر گرنگیا پشکداریا کارای یا قوتابی د ناڤ پۆلێ دا.
٢. ژ لایێ ستراتیژیێن وانەگۆتنێ (ستراتیژیات التدریس):
د. مەحمود شەوقی (٢٠٢٠). الاتجاهات الحديثة في تكنولوجيا التعليم. (باس ل کێمکرنا لۆدێ پەرتووکێن کلاسیک و گوهۆڕینا وان بۆ سیستەمێ کورتەباسی یێ کارلێکر دکەت.
گوڤارا زانستی یا وەزارەتا پەروەردێ. (چەندین ڤەکۆلین ل سەر کێشەیا رێنڤیسین و لاوازیا دەستخەتێ قوتابیان ل هەرێما کوردستانێ تێدا هاتینە بەلاڤکرن.
٣. ژ لایێ ساخلەمیا قوتابی (تەندروستییا قوتابخانێ):
UNESCO & WHO Reports (2020):رێنمایێن نێڤدەولەتی یێن ساخلەمیێ کو جەختێ ل سەر هندێ دکەن کێشا جانتای نەک زێدەتر بیت ژ ١٠٪ کێشا جەستەیێ قوتابی.
—————————————————————————
تێبینی : مفا ژ ژیریا دهستكرد هاتیه وهرگرتن.
ئامادهكرنا مامۆستا: مرعان عبدالوهاب محمد
رێڤهبهرێ قوتابخانا پیران ل سهر رێڤهبهریا پهروهردا قهزا ئاكرێ
07504543155
