«ڕۆژهەڵاتی ناڤین و سیاسەتی پەرت کەو زاڵ بە»

ڕاژان عەبدولڕەحمان پیرۆ

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوچەیەکی ئاڵوز و فرەڕەنگە لە ڕووی ئایینی، نەتەوەیی، مەزهەبی و…تد، مێژووی سیاسی ئەم ناوچە ئاڵوز بێجگە لە فەوزای سیاسی، ئەمنی، کولتوری هیچی تر تێیدا بەدیناکرێت؛ لەم ناوچەیەدا زۆر ڕوداوی مێژوویی بوونیان هەیە کاریگەرییان کردوتە سەر لایەنی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئەم دەڤەرەدا.

سیاسەتی پەرت کە و زاڵ بە بریتیە لە ستڕاتیژیەتێکی سیاسی کە هندێک لە دەوڵەتان یاخود هندێک لە هێزە هەرێمیەکان پڕاکتیزەیان کردووە لە پێناو وەدیهێنانی بەرژەوەندیەکانی خۆیان لە میانەی ئەو دابەشکردنەی کە لە ڕوژهەڵاتی ناوەڕاستدا کرا بووە هۆی دابەش بوونی ناوچەکە بۆ چەندین دەوڵەت و گروپی دژبەری یەک.

مێژووی دابەشکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کوڵونیالیزمی ئەوروپی لە سەرەتای بیستەکانی سەدەی بیست دابەش کردنی ناوچەکەیان دەست پێکرد، ئەمەش بووە هۆی چەسپاندنی سنور بۆ هەریەک لەم دەوڵەتانەی ڕوژهەڵاتی ناوەڕاست؛ پەیماننامەی سایکس بیکۆ لە ساڵی 1916 زایینی لە نێوان بەریتانیا، فڕەنسا، بە شێوەیەکی نهێنی واژوو کرا بۆ دابەشکردنی ناوچەکە لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندی خۆیان؛

سياسەتی پەرت کەو زاڵ بە، ڕەنگدانەوەی خرابی هەبووە و هەیە تاکو ئێستا چونکە بە هۆی ئەوەی کە ناوچەکە، ناوچەیەکی فرەچەشنە، بۆ تورک و عەرەب و فارس دەوڵەت دامەزێندران بەڵام کەمە نەتەوەکانی تر لە سەروی هەموشیانەوە نەتەوەی کورد نەک هەر بێبەش کرا لە مافی چارەی خونووسین، بەڵکوو لە ڕووی جوگرافی و دیموگرافیەوە کرا بە چوار بەش و هەربەشێکی کوردستان خرایە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت نەتەوەیەکی هاوسنوری کوردستان کە هەڵگری بیری ناسۆنالیستی بوون و هەر لەو کاتەوە تاکو ئەمڕۆ لە هەوڵی بەردەوامدابوونە بۆ تواندنەوەی کورد وەک نەتەوە لە ناو قەلەمڕەوی خۆیاندا؛

ڕەتکردنەوەی مافی کەمە نەتەوەکانی غەیری خۆیان بە درێژایی قۆناغەکانی سەدەی ڕابردوو یەکێک لەو هوکارە سەرەکیانە بۆ کە قەیران لە دوای قەیران لە ڕوژهەڵاتی ناوەڕاست سەر هەڵبدەن و کوتاییان پێ نەیەت و ململانێ و نەبوونی سەقامگیری سیاسی بە شێوەیەکی بەردەوام لێی بکەوێتەو؛

زورێک لە بیروڕا سیاسیەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن بەم شێوەیە لەوانەیە سیاسەتی پەرت کەو زاڵ بە لە عێراقدا بە هۆی ململانێ شیعە و کورد و سوننە ستراتیژی پەرت کەو زاڵبە جێبەجێ بکرێت؛

هەروەها لە سوریا بە هۆی ئەو ململانێیەی کە لە نێوان حکومەتی سوریا و ئوپوزسیون واتە پێکهاتەکانی ئەم وڵاتە چونکە دەستوەردنی وڵاتانی هەرێمی لە سوریا پشتیوانی لایەنە جیاوازە ناکۆکەکان دەکەن لەم وڵاتەدا

ململانێ لە یەمەن لەوانەیە سیاسەتی پەرت کەو زاڵ بەسەریدا جێبەجێ بکرێت و کاریگەری هەبێت بەسەر ئەو ململانێیەی کە لە نێوان حوسیەکان و شەرعیەتی یەمەن دا لە ئارادایە، چونکە دەبینین کە سعودیە وئیمارات لایەنگری شەرعیەتی یەمەن دەکەن و کۆماری ئیسلامی ئێرانیش لایەنگری حوسیەکان دەکات.

لە کۆتاییدا دەڵێین لە داهاتووشدا هیچ ئاماژەیەک بە دی ناکرێت ئەم ناوچەیە، واتە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەم ململانێیە سیاسی و ئایدۆلۆژیە ڕزگاری ببێت و بە ئاراستەی سەقامگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوری هەنگاو بنێت؛ ڕوداو و پێشهاتە سیاسیە هەنوکیەکانی ئەمڕۆ پێمان دەڵێن دۆخی سیاسی دەڤەرەکە هەروا و ئاڵوزتریش دەبێت چونکە شەڕی توندی هەژمونگەرایی لە سەر ناوچەکەدا بە چەشنێکە ئەستەمە وا بە ئاسانی کێشەو قەیرانەکان بە کوتا بێن..