١١ی ئادار یادگارەکا مێژوویی و وەرچەرخانەکا گرنگە د دیرۆکا گەلێ کورد دا

١١ی ئادار یادگارەکا مێژوویی و وەرچەرخانەکا گرنگە د دیرۆکا گەلێ کورددا.
ئەڤ رۆژە ئاماژەیە بۆ رێککەفتنناما ١١ی ئادارا ١٩٧٠ێ، کو ئێکەم دانپێدانانا فەرمی بوو ب مافێن نەتەوەیی یێن کوردان د چوارچۆڤێ دەولەتا عیراقێدا.
​ل خوارێ هندەک ژ خالێن هەرە دیار یێن ڤێ بەیاننامێ و گرنگیا وێ دبینن:
​١. دەستکەفتێن سەرەکی یێن بەیاننامێ
​دانپێدانان ب ئۆتۆنۆمیێ: بۆ ئێکەم جار حکومەتا عیراقێ ب فەرمی رازی بوو کو ناوچەیێن کوردنشین ل باکورێ عیراقێ ب شێوەیەکێ ئۆتۆنۆمی (خووەسەری) بهێنە بڕێڤەبرن.
​زمانێ کوردی: بڕیار هاتە دان کو زمانێ کوردی ل گەل زمانێ عەرەبی ببیتە زمانێ فەرمی ل وان ناوچەیێن زۆرینە کوردن و د ناڤەندێن خواندنێدا بهێتە بکارئینان.
​پشکداری د دەستهەلاتێدا: رێککەفتن هاتە کرن کو کورد پشکدار بن د حکومەتا ناڤەندی و پۆستێن بلند یێن دەولەتێدا.
​٢. گرنگیا مێژوویی
​ئەڤ بەیاننامە د ئەنجامێ شۆرەشا ئەیلوولێ ب سەرکردایەتیا مستەفا بارزانی هاتە کێشان، پشتی چەندین سالێن خەبات و بەرخودانێ. ئەڤ رێککەفتنە بوو بنەمایەک بۆ هەموو دەستکەفتێن پاشتر یێن هەرێما کوردستانێ.
​٣. ئالۆزی و ئاستەنگ
​سەرەڕای وێ یەکێ کو ئەڤە وەک سەرکەفتنەکا مەزن دهاتە دیتن، بەلێ مخابن حکومەتا وێ گاڤێ یا عیراقێ ب تەواوی پابەندی بەندێن رێککەفتنێ نەبوو، ب تایبەت ل سەر پرسا کەرکووکێ و سنورێن دەڤەرا ئۆتۆنۆمیێ، کو پاشتر بووە ئەگەرێ دەستپێکرنەڤەیا شەڕی.

بەیانناما ١١ی ئادارا ١٩٧٠ێ تنێ رێککەفتنەکا سادە نەبوو، بەلکو وەرچەرخانەکا ستراتیژی بوو د دیرۆکا بزاڤا رزگاریخوازییا کوردی دا. بۆ کویرتر لێ تێگەهشتنێ، دڤێت ئەم سێ لایەنێن سەرەکی یێن ڤێ بەیاننامێ ل بەر چاڤ بگرین:
​١. خالێن هەرە کویر و گرنگ د بەیاننامێ دا
​ئەو چەند خالێن د بەیاننامێ دا هاتین، ل وی سەردەمی وەک “خەون” دهاتنە دیتن:
​دانپێدانان ب نەتەوا کورد: بۆ ئێکەم جار حکومەتا عیراقێ د دەستوورێ کاتی دا جێگیر کر کو “گەلێ عیراقێ ژ دوو نەتەوەیێن سەرەکی پێکدهێت: عەرەب و کورد”. ئەڤە دانپێدانانەکا یاسایی یا مێژوویی بوو.
​جێگرێ سەرۆک کۆمار: رێککەفتن هاتبوو کرن کو جێگرێ سەرۆک کۆمارێ عیراقێ کورد بیت، ئەڤە ژی نیشانا پشکداریا ڕاستەقینە بوو د سەرێ دەستهەلاتێ دا.
​پێشمەرگە وەک زێرەڤان: رێککەفتن هاتبوو کرن کو هێزێن پێشمەرگەی (ب ناڤێ زێرەڤانێن ناڤخۆ) پاراستنا دەڤەرێن ئۆتۆنۆمیێ بکەن، نەکو سوپایێ عیراقێ.
​٢. ئاستەنگ و خالێن ناکۆک (کەرکووک وەک گرێ)
​هەر چەندە بەیاننامە ل سەر کاغەزێ گەلەک یا ب هێز بوو، بەلێ د پراکتیکێ دا هندەک “بۆمبێن چاندنی” تێدا هەبوون:
​پرسا کەرکووکێ: حکومەتا بەعس نەرازی بوو کەرکووک بکەڤیتە د ناڤ سنۆرێ ئۆتۆنۆمیێ دا. بڕیار هاتە دان سەرژمێرییەک بهێتە کرن دا کو دیار بیت کەرکووک یا کێیە، بەلێ حکومەتێ ب ئەنقەست ئەڤ سەرژمێرییە پاشخست و دەست ب پرۆسەیا تەعریبێ (عەرەبکرنێ) کر.
​ماوێ ٤ سالان: ڕێککەفتنێ دەمەک دیار کربوو (تا سالا ١٩٧٤) دا کو هەمی خال جێبەجێ ببن. د ڤی ماوەی دا، حکومەتا عیراقێ ل شوونا جێبەجێکرنێ، خوە بۆ شەڕەکێ مەزنتر ئامادە دکر.
​٣. کاریگەرییا بەیاننامێ ل سەر ئاستێ نێودەولەتی
​ئەڤ بەیاننامە بووە ئەگەر کو دۆزا کورد ژ پرسەکا “یاخیبوونێ” یان “موشکیلەیا باکۆر” ببیتە پرسەکا سیاسی و یاسایی ل سەر ئاستێ جیهانێ. هەروەسا بووە ئەگەرێ هندێ کو کورد بشێن بۆ ماوێ ٤ سالان هەناسەیەکا ئازاد بدەن، چاپەمەنی و ئەدەبیاتا کوردی گەشە بکەت، و دەزگەهێن فەرمی ب زمانێ کوردی بهێنە ئاڤا کرن.
​بۆچی ڕێککەفتن تێکچوو؟
​سەرکردایەتیا کورد ب سەرۆکاتیا مەلا مستەفا بارزانی د زانین کو بەعس یا ل گەل وان “یاریێ دکەت” و یا دەمی دکوژیت. ل سالا ١٩٧٤ێ دەما دەمێ دیارکری ب دووماهی هاتی و حکومەتێ کەرکووک وەک بەشەک ژ ئۆتۆنۆمیێ قەبوول نەکری، شەڕ دەستپێکرەڤە. پاشان ڕێککەفتنناما شووم یا “جەزائیر” ل سالا ١٩٧٥ێ هات و خیانەت ل بزاڤا کورد هاتە کرن.

​١. (رۆلێ مستەفا بارزانی د بەیانناما ١١ی ئادارێ دا)
​مستەفا بارزانی ب لێهاتییەکا سیاسی و سەربازی یا بلند ئەڤ رێککەفتنە ئەنجام دا:
​نەهێلانا بژارەیێ شەڕی: پشتی چەندین سالێن شەڕێ گران د شۆرەشا ئەیلوولێ دا، بارزانی دزانی کو گەلێ کورد پێدڤی ب ئارامیێ و ئاڤەدانکرنێ هەیە. ئەو گەهشتە وێ باوەرێ کو مافێن کوردان ب رێکا دیالۆگێ باشتر جێگیر دبن.
​سەپاندنی ئیرادەیێ: حکومەتا بەعس ب سەرۆکاتیا سەددام حوسێن (کو وێ دەمێ جێگر بوو) نەچار بوو بهێتە “گەڵاڵە” (بارەگایێ بارزانی) بۆ ئیمزاکرنا رێککەفتنێ. ئەڤە نیشانا هێزا پێشمەرگەی بوو کو حکومەت نەچار کری ل سەر مێزا دانوستاندنێ روونێته خوارێ.
​هوشیاری د دانوستاندنێ دا: بارزانی د پێداگیر بوو کو کەرکووک دلێ کوردستانێیە و ب چ رەنگان ل سەر وێ خالێ سازش نەکرد، هەر چەندە دزانی کو ئەڤە دێ ڕێککەفتنێ بەرەو ئالۆزیێ بەت.
​٢. هەلوێستێ وەلاتێن دەوروبەر (ئیران و تورکیا)
​وەلاتێن جیران ب چاڤەکێ گەلەک ب گۆمان و ترس تەماشەی بەیانناما ١١ی ئادارێ دکر:
​ئیران (شاێ ئیرانێ):
​ئیرانێ ل دەستپێکێ هاریکاریا شۆرەشا کورد دکر، بەلێ نە ژ بۆ خاترا مافێن کوردان، بەلکو بۆ لاوازکرنا حکومەتا عیراقێ.
​دەما رێککەفتنا ١١ی ئادارێ هاتە ئیمزاکردن، شاهێ ئیرانێ ترسیا کو کوردێن ئیرانێ ژی داخوازیێن هەڤشێوە بکەن. ژ بەر هندێ، ئیران بووە پارچەیەک ژ پیلانێ دا کو رێککەفتن سەرنەگریت و پاشان ل سالا ١٩٧٥ێ ب ڕێککەفتنناما جەزائیر، پشت ل کوردان کر.
​تورکیا:
​تورکیا ب توندی دژی هەر جۆرە “ئۆتۆنۆمییەکێ” بوو بۆ کوردان، چونکی دترسیا ئەڤ مۆدێلە بگەهیتە باکورێ کوردستانێ. تورکیا فشار ل سەر بەغدا دروست دکر دا کو مافێن نەتەوەیی نەدەتە کوردان.
​بۆچی ئەڤ هەردووکە پێکڤە گرێداینە؟
​گرێداییا ڤان هەردوو لایەنان د وێ چەندێ دابوو کو:
​بارزانی دزانی کو بێ پشتەڤانیا نێودەولەتی و دژایەتیا جیرانان، جێبەجێکرنا ئۆتۆنۆمیێ یا ب زەحمەتە.
​وەلاتێن دەوروبەر (ئیران و تورکیا) و حکومەتا بەغدا پێکڤە گەهشتنە وێ خالێ کو بەرژەوەندیێن وان د هندێ دانە کورد نەگەهنە مافێن خووە یێن فەرمی.
​ئەڤجا دەما ل سالا ١٩٧٤ێ دەمێ رێککەفتنێ ب دووماهی هات، عیراقێ و ئیرانێ ل سەر حسابا کوردان رێککەفتن و شۆرەشا ئەیلوولێ تووشی “نەکسەیێ” بوو.

بەیانناما ١١ی ئادارێ نەک تنێ ل باشوورێ کوردستانێ، بەلکو ل هەر سێ پارچەیێن دی یێن کوردستانێ (باکۆر، رۆژهەلات، و رۆژاڤا) وەک “بوومەلەرزەیەکا سیاسی” و هیڤییەکا مەزن هاتە دیتن. کاریگەرییا وێ ل سەر پارچەیێن دی ب ڤی ڕەنگی بوو:
​١. ل رۆژهەلاتێ کوردستانێ (ئیران)
​ئەڤە لایەنێ هەرە هەستیار بوو، چونکی پەیوەندییەکا نێزیک د ناڤبەرا بارزانی و کوردێن ئیرانێ دا هەبوو:
​بلندبوونا مۆڕالێ: سەرکەفتنا کوردان ل باشوور بووە ئەگەر کو کوردێن رۆژهەلات هەست ب هێزێ بکەن کو دشێن مافێن خووە ژ شاێ ئیرانێ بخوازن.
​ترسا شاهێ ئیرانێ: محەمەد ڕەزا پەهلەوی گەلەک ژ ڤێ بەیاننامێ ترسیا. وی نەدڤیا “نموونەیەکا سەرکەفتی یا حوکمڕانییا کوردی” ل سەر سنوورێن وی هەبیت. ژبەر هندێ، ئیرانێ دەست ب پیلانگێڕییێ کر دا کو رێککەفتنێ ژ ناڤ ببەت یان ل ژێر کۆنترۆلا خووە دا بهێلیت.
​٢. ل باکۆرێ کوردستانێ (تورکیا)
​ل وی سەردەمی (دەسپێکا سالێن حەفتییان)، بزاڤا سیاسی یا کوردی ل تورکیا د قۆناغەکا نوی دا بوو:
​هوشیارییا نەتەوەیی: بەیانناما ١١ی ئادارێ بووە ئەگەرێ هندێ کو گەنج و رۆشنبیرێن کورد ل باکۆر زێدەتر ب هەر لایەکێ دا بلاڤ بببن و رێکخراوێن سیاسی ئاڤا بکەن.
​کاردانەوا تورکیا: دەولەتا تورکیا ب توندی دژی ڤێ بەیاننامێ راوەستا. وێ دزانی کو ئەگەر کورد ل عیراقێ ببنە خودان “ئۆتۆنۆمی”، دێ ل باکۆر ژی داخوازیێن هەڤشێوە پەیدا بن. ژبەر هندێ فشارێن خووە ل سەر کوردێن باکۆر زێدەتر کرن.
​٣. ل رۆژاڤایێ کوردستانێ (سووریا)
​کاریگەری ل سەر رۆژاڤا زێدەتر “کولتووری و جەماوەری” بوو:
​پەناگەه و پشتەڤانی: گەلەک ژ رۆشنبیر و خەلکێ رۆژاڤا پشتەڤانییا شۆرەشا ئەیلوولێ دکر. بەیانناما ١١ی ئادارێ باوەریا وان ب دۆزا کورد ب هێزتر کر.
​پەیوەندییا بەعسیان: ژبەر کو حکومەتا سووریێ ژی “بەعسی” بوو، وان ترس هەبوو کو ئەڤ دانپێدانانا بەعسێ عیراقێ ب کوردان، ببیتە فشار ل سەر وان ژی دا کو مافێن کوردێن رۆژاڤا بدەن.
​خالێن هەڤپشک یێن کاریگەرییا بەیاننامێ ل سەر هەمی پارچەیان:
​شکاندنا بەربەستا ترسی: بۆ ئێکەم جار دەولەتەکا عەرەبی و داگیرکەر ب فەرمی دگۆت “کورد نەتەوەنە و مافێ وان یێ ئۆتۆنۆمیێ هەیە”. ئەڤە بۆ کوردێن هەر چوار پارچەیان سەرکەفتنەکا دەروونی یا مەزن بوو.
​زمان و ئەدەبیات: رادیۆیا کوردی و چاپەمەنیێن کو ل باشوور پشتی بەیاننامێ ئازاد بوون، گەهشتنە هەمی پارچەیێن دی و هەستێ نەتەوەیی پاراست.
​ناڤبۆدێ نێودەولەتی: دۆزا کورد ل هەمی پارچەیان ژ پرسەکا ناڤخۆیی یا وەلاتان، بووە پرسەکا نێودەولەتی کو جیهانێ هەمیێ بەحس لێ دکر.
​ب کورتی، بەیانناما ١١ی ئادارێ “رۆژەکا رووناک” بوو د دیرۆکا هەمی کوردان دا، چونکی بۆ هەمییان سەلماند کو ب خەبات و یەکگرتنێ، دەولەتێن داگیرکەر نەچار دبن دانپێدانانێ ب مافێن کوردان بکەن.

پشتی بەیانناما ١١ی ئادارێ، قۆناغەکا زێڕین بۆ ناسنامەیا نەتەوەیی یا کوردان دەستپێکر. ئەڤ رێککەفتنە تنێ لاپەرەکێ سیاسی نەبوو، بەلکو دەرگەهەک بوو بۆ بلندکرنا سمبولێن پیرۆز یێن کوردان ب شێوەیەکێ ئاشکرا:
​١. ئالایێ کوردستانێ (رەنگێن پیرۆز)
​بەری بەیاننامێ، بلندکرنا ئالایێ کوردستانێ تاوانەک بوو کو مرۆڤ ل سەر دهاتە زیندانکرن یان کوشتن. بەلێ پشتی ١٩٧٠ێ:
​ل ناڤەندێن فەرمی: هەر چەندە حکومەتا عیراقێ ب فەرمی دانپێدانان ب ئالایێ سێ ڕەنگی و رۆژا ل ناڤەراست نەکردبوو، بەلێ ل بارەگایێن پارتی و شۆرەشێ و د ناڤ جەماوەری دا، ئالا ب شێوەیەکێ بەرفرەه هاتە بلندکرن.
​ل قوتابخانان: د ڤی ماوەی دا، هەستێ نەتەوەیی د ناڤ قوتابیان دا گەهشتە لووتکەیێ و ئالایێ کوردستانێ بووە سمبولێ بەرخودان و ناسنامەیێ.
​٢. سروودا “ئەی ڕەقیب”
​سروودا “ئەی ڕەقیب” کو ل سەردەمێ کۆمارا کوردستان ل مەهابادێ وەک سروودا نەتەوەیی هاتبوو هەلبژارتن، پشتی بەیانناما ١١ی ئادارێ ل باشوورێ کوردستانێ ژی گەشە کر:
​کۆڕ و کۆمبوون: د هەمی ئاهەنگ و کۆمبوونێن جەماوەری و رەوشەنبیری دا، “ئەی ڕەقیب” ب دەنگەکێ بلند دهاتە خواندن.
​رادیۆ و ڕاگەیاندن: ئێزگێ دەنگێ کوردستانێ و چاپەمەنیێن وێ سەردەمی ڕۆڵەکێ مەزن هەبوو د پاراستن و بەلاڤکرنا ڤێ سروودێ دا د ناڤ خەلکی دا، ب تایبەت کو ئیتر خەلکی نەدترسیا ب زمانێ دایکێ سرودان بێژیت.
​٣. بووژانا زمان و ئەدەبیاتی
​بەیاننامێ رێ دا کو:
​یەکێتیا نووسەرێن کورد بهێتە دامەزراندن.
​کۆڕی زانیاری کورد (ئەکادیمییا زانستی یا کوردی) ل بەغدا بهێتە ڤەکرن.
​ئەڤ دەزگەهە بوونە پالپشتەکێ مەزن بۆ جێگیرکرنا زمانێ کوردی وەک زمانێ خواندنێ و نڤیسینێ، کو ئەڤە ژی بنەمایێ پاراستنا ناسنامەیا نەتەوەیی بوو.
​کاریگەرییا وێ یا درێژخایەن
​ئەو پێشڤەچوونا د ناڤبەرا سالێن ١٩٧٠ تا ١٩٧٤ێ دا رویدای، بنەمایەکێ ئەوەندە ب هێز ئاڤا کر کو پشتی پاشەکشێ (نەکسەیێ) ژی، حکومەتا عیراقێ نەشیا وان دەستکەفتێن کولتووری ژ ناڤ ببات. ئەڤە بووە بنەما دا کو پشتی ڕاپەرینا ١٩٩١ێ، پەرلەمانێ کوردستانێ ب فەرمی بڕیارێ ل سەر ئالایێ کوردستانێ و سروودا “ئەی ڕەقیب” بدەت وەک سمبولێن فەرمی یێن هەرێمێ.
​ئەڤرۆ کو ١١ی ئادارێیە، ئەڤ یادە ب بیر ئانینا وێ خەباتێیە کو کوردان کریە دا کو ئەڤرۆ ب ئازادی ب زمانێ خووە باخڤن و ل ژێر سێبەرا ئالایێ خووە بژین.

هاشم جومعە سەیداڤایی
11ـی 3ـی 2026