سادق بەهائەدین ئامێدی: ستێرەکا گەش د ئەسمانێ ئەدەب و زمانێ کوردی دا
ئامادەکرن: ئیدریس ئیسماعیل تروانشی
دیرووکا ڕەوشەنبیریا کوردی ل سەدێ بیستێ، یا تژییە ژناڤێن ، زمنزان، تۆڕڤان و نڤێسکاران یێن سالێن ژیانا خۆ کرینە دیاری بۆ پاراستنا ناسنامە، زمان و کەلتوور و کەلەپۆرێ نەتەوا خۆ دا. د ڤی بیاڤی دا ستێرا زانا و لێکۆلینڤانێ مەزن، مامۆستا (سادق بەهائەدین) ئامێدی (1918 – 1982) گەشترە د ئەسمانێ ئەدەب و زمانێ کوردی دا و ناڤێ وی ژ هەر ناڤەکێ دی پتر دبرسقیت، نەمازە ل دەڤەرا بەهدینان.
ئەڤ چەندە ژی ب ڕێکەفت چێنەبوویە، بەلکو ڕەهەندێن خۆ یێن، جڤاکی و دیرووکی یێن کوور هەنە.
مامۆستا سادق بەهائەدین کوڕێ کەلها دێرینا ئامێدیێ یە. ئەو کەلها نێزیکی 600 ساڵان بوویە پایتەختێ سیاسی، ئابووری، رەوشەنبیری و چاندیێ دەڤەرا بەهدینان. ئەو کەلها ب هەلکەفتێ خۆ یێ جوگرافی خوڕستێ، ئاسێ و دائێخستی د روویێ هەمی نەحەز و داگیرکاران دا، لێ د هەمان دەم دا، ڤەکری ب سەر زانا، زانین و زانستی دا، دەولەمەند ب کەلتوور و کەلەپۆرێ خۆ، ناڤدار ب زانینگەهـ و قوتابخانەیێن خۆ.
ئەڤ چەندە وێ ڕاستیێ د سەلمینیت کو مامۆستا سادق بەهائەدین ئامێدی، د ناڤ جڤاکەکێ هشیار و ژینگەهەکا بەرهەڤ دا، چاڤێن خۆ ل دنیایێ ڤەکرینە و ڤێ چەندێ کاریگەریەک ئەرێنی د ئاڤاکرنا کەسایەتیا وی یا ڕەوشەنبیری و نەتەوەیی چیکریە، هەتا کو گەهشتیە وێ پلەیا بلند یا زانین و هشیاریێ.
ژ کوڵانێن تەنگێن ئامێدیا دێرین بۆ مۆسل و بەغدا
مامۆستا سادق بەهائەدین، ل گولانا ساڵا 1918ێ دا، د ناڤ بنەمالەکا بەرنیاس ب ناڤێ (مالا کوتا / کوتا زادە) ل باژێرێ ئامێدیێ ژ دایک بوویە. سەرەڕای سەختیێن ژیارێ و بارێ هەژاریێ، یێ کو ئەو نەچارکری، ل ساڵا 1932ێ، بۆ دەمێ سێ ساڵان دەست ژ خواندنا خۆ بەردەت و پشکداریێ د کارێ ڤەکرنا ڕێکا ترۆمبێلان (ل ناڤبەرا گوندێ بێبادێ و ئامێدیێ) دا دکەت، لێ، ل دوماهیێ ئیرادا وی یا زانستخوازی سەردکەفیت.
مامۆستا سادق بەهائەدین ل ساڵا 1935ێ، دەست ب خواندنا ئامادەیی ل مۆسل دکەتەڤە، و پاشان ل خانەیا بلند یا مامۆستایان (دار المعلمین العالیە)، ل پشکا جڤاکی دا ل بەغدا، باوەرنامەیا مامۆستایێ ب دەست ڤە دئینیت. ئەو پشتی ڤێ قۆناغێ، بۆ چەندین ساڵان وەک مامۆستا ل باژێرێن جۆداجۆدایێن کوردستانێ و عێراقێ (کەرکووک، هەڵەبجە، سلێمانی، زاخۆ، هێت، و بەغدا) کاردکەت.
ڤێ گەڕهان و هاتن و چوونێ ل باژێرین جۆداجۆدایێن کوردستانێ و عێراقێ، دەرفەتەکا زێڕین دا مامۆستایی کو ژ نێزیکڤە فێری زاراڤا و دەڤۆکێن زمانێ کوردی بیت. ئەڤ چەندە ژی بۆ وی دبیتە بنەمایەکێ مەزن بۆ ڤەکۆلینێن وی یێن داهاتی یێن هەڤبەرکاریێ.
مامۆستا سادق بەهائەدین ئامێدی ل ناڤبەرا ساڵێن 1944 تا 1982ێ، دبیتە ئێك ژ شەنگستەیێن فێرکرن و ڕەوشەنبیریێ ل بەغدا. وی 17 ساڵان وەک مامۆستا و ڕێڤەبەر ل پەروەردێ و دەستەیا خواندنا کوردی کار کر، د هەمان دەمدا، ئەندامەکێ چالاک بوو د “کۆڕی زانیاریی کورد” دا و مامۆستایێ زانکۆیا بەغدا ژی بوو.
مامۆستا سادق بتنێ لێکۆلینڤان نەبوو، بەلکو وەک مامۆستایەکێ ڕێنیشاندەر د ناڤ دڵێ خواندەڤان و قوتابیێن خۆ دا ژی، خودان پێگەهەکێ بلند بوو، چونکی گەلەک ژ کەسایەتیێن مەزن یێن دەڤەرا بەهدینان و کوردستانێ ل سەر دەستێ وی و ب گوهداریکرنا بەڕنامەیێن وی ل ڕادیۆیێ، فێری پەیڤا ڕەسەن و ڕێزمانا کوردی بوون.
ئێزگە و ڕۆژنامەڤانی: ميديا وەک مەکۆیەیا ڕزگارکرنا پەیڤان
دەستپێکا پەیوەندییا مامۆستا سادق بەهائەدین ئامێدی ب ڕۆژنامەڤانیێ ڤە، بۆ ساڵا 1936ێ دزڤڕیت، د دەمەکی دا کو قوتابی بوو ل مۆسل، ئەو ب ڕێیا شەهید (عزەت عەبدولعەزیز) ب ڕۆژناما “ژیان” ئاشنا دبیت. پاشان ب خواندنا گۆڤارێن وەک “گەلاوێژ”، “هاوار” و “ڕووناهی” ئاسۆیێ وی یێ هزری بەرفرەهتر دبیت.
مامۆستا سادق بەهائەدین ئامێدی، نە ب تنێ وانەبێژ و لێکۆلینڤان بوو، بەلکو نڤێسەر و پێشکەشکار و دەنگەکێ ڕەسەن و کاریگەر بوو ل ئێزگەیێ کوردی ل بەغدا و خەباتکارەکێ ماندوێنەناس بوو. ئەو شیا ڕۆلەکێ ستراتیژی د پێشئێخستن، ساخکرن و ڤەژاندنا زمان و ئەدەبێ کلاسیکیێ کوردی یێ کرمانجی دا بگێڕیت.
بەرنامەیێن وی سەرەڕای کو لایەنێن جڤاکی و ئەدەبی ب خۆڤە دگرتن، لێ ل هەمبەری ڤەکۆلینێن ئەدەبی و زمانڤانی بوون. ئەو شییا ب هەزاران پەیڤ و زاراڤێن ڕەسەنێن کوردی ژ ناڤچوونێ ڕزگار بکەت و ڕحەکا نووی ب زمانێ کوردی ببەخشیت و ڕاستەوخۆ دەنگێ زارێ کرمانجیا ژووری بگەهینیتە گوهدارێن کورد.
ژ بلی ئێزگەی، گۆتار و ڤەکۆلینێن وی، د ناڤدارترین ڕۆژنامە و گۆڤارێن وی سەردەمێ دا دەهاتنە بەلاڤکرن، مینا:
• برایەتی، هاوکاری، ڕۆژا نوێ، بەیان، ڕەوشەنبیری نوێ، گۆڤارا چیا، نووسەری کورد، ڕۆژی کوردستان، دەفتەری کوردەواری، و گۆڤارا کۆڕی زانیاری کورد.
بەرهەمێن چاپکری یێن سادق بەهائەدین ئامێدی
مامۆستا ئامێدی ب ڤەکۆلینێن خۆ یێن هوور و زانستی سەرنج دایە سەر دوو تەوەرێن سەرەکی:
کەلەپوورێ ئەدەبێ کلاسیک و زمانەڤانیا هەڤبەرکری. د ڤی بیاڤی دا کۆمەکا بەرهەمێن دەولەمەند پێشکێشی پەرتووکخانە و خواندەڤانێ کورد، نەخاسمە ل دەڤەرا بەهدینان کرن. هندەک ژ ڤان بەرهەمان ل دوماهییا ژیانا وی و هندەک ژی ژلایێ دەزگەهێن فەرمی ڤە پاش کۆچا وی هاتینە چاپکرن ژ وانا:
• ئیدیەمێن کوردی (1973)
• ڕێزمانا کرمانجی (ڕێزمانا کوردی) (1976)
• دیوانا مەلایێ جزیری (1977)
• دیوانا پەرتۆیێ هەکاری (1978)
• نۆبهارا ئەحمەدێ خانی (1979)
• هۆزانڤانێت کورد (1980)
• خان و مان (چیرۆک) (1981)
• عەقیدا ئیمانێ – مەولیدا مەلایێ باتەیی (1982)
• ڕێزمانا کوردی – کرمانجیا ژووری و ژێری یا هەڤبەرکری (1987 – ل پاش کۆچا وی هاتە چاپکرن)
ڤەکۆلینێن بەرفرەهـ و بەرهەمێن چاپنەکری
ل سەر ئاستێ لێکۆڵینێن درێژ، مامۆستا سادق بەهائەدین ئامێدی، د گۆڤارا کۆڕی زانیاری دا، چەندین ڤەکۆلینێن گرانبەها بەلاڤکرن، ژ وان ژی:
• سەرهۆستایێ کێش و ڤەهاندنێ مەلایێ جزیری (د ناڤبەرا ساڵێن 1975-1976ێ دا).
• هۆزانا کوردی و هەڤبەرکرنا وێ ب هۆزانا عەرەبی و فارسی ڤە (1978).
• جەلادەت بەدرخان (1980).
کورتیا ژیێ مامۆستا سادق بەهائەدین ئامێدی، دەلیڤە نەدا کو بەرێ ڕەنجا خامەیێ خۆ هەمیێ ببینیت. مخابن کو هەژمارەکا بەرهەمێن وی هەتا نۆکە ژی نەهاتینە چاپکرن، ژ وان ژی:
دیرۆکا ئەدەبێ کلاسیکی یێ کوردی، چیرۆکێن کوردی (سەرهاتی)، و کۆمەلەکا بابەتێن وەرگێڕای بۆ سەر زمانێ کوردی.
کۆچا دوماهیێ و میراتەکێ نەمر
مامۆستا سادق بەهائەدین ئامێدی، پشتی کو وژدانا خۆ هەمبەر گەل و وەڵاتێ خۆ ئارامکری و پتریا ساڵێن ژیێ خۆ بۆ خزمەتا زمان و ئەدەبیاتا گەلێ خۆ تەرخانکری، ل ڕێکەفتی 16ی خزیرانا ساڵا 1982ێ د کۆمبوونەکا زانستی یا کۆڕی زانیاری کورد دا ل بەغدا، د ژیێ 64 ساڵیێ دا، وەغەرا دوماهیێ کر.
ب کۆچا داویێ یا مامۆستا سادق بەهائەدین ئامێدی، گەلێ کورد ب گشتی و دەڤەرا بەهدینان و کەلها دێرینا ئامێدیێ ب تایبەتی، نە هەر ب تنێ ئێك ژ زانایێن خۆ یێن مەزن و شەهرەزا د بیاڤێ زمان و ئەدەبێ کوردی دا ژ دەستدان، بەلکو بەرگریکارەکێ سەرسەخت و داکۆکیکارەکێ مەزن یێ زاراڤایێ (بەهدینی – کرمانجیا ژووری) ژی ژ دەست دا.
ڕاستە مامۆستا سادق بەهائەدین وەکو لەش ژ ناڤ مە بارکر، لێ وی قوتابخانەیەکا ئاڤا، میراتەکێ دەولەمەند و بەرهەمەکێ مەزن یێ ڤەکۆلینێن زمان و ئەدەبی ل پاش خۆ هێلان.
سادق بەهائەدین ئامێدی نموونەیا زانایەکێ نیشتمانپەروەر و ماندوێنەناس و خەمخۆرێ پەیڤا رەسەنا کوردی بوو. ئەو شییا ب قەلەمێ خۆ ڕۆناهیێ بخێەتە سەر گەلەك لاپەڕێن تاری د ئەدەبێ کرمانجی دا و بناغەیەکێ مۆکم بۆ ڤەکۆلینێن هەڤبەرکرنا زاراڤایێن کوردی دابنێت. بەرهەم و پەرتووکێن وی تا ئیرۆ ژی مینا چرایەکێ گەش و ژێدەرێن زانستی د کتێبخانیا ئەکادیمی یا کوردستانێ دا دبرسقن.
هزار سلاڤ ل گیانێ زانایێ مەزنێ و ستێرا گەشا دەڤەرا بەهدینان مامۆستا سادق بەهائەدین ئامێدی بن، گۆڕا وی ب گول و گولزار و تژی ڕۆناهی بیت.
