کۆچ یان کۆچ پێکرن!
- محــەمەد چەلکی
ئەوە مرۆڤ ل سەر رویێ عەردی پەیدابووی و هەتا ئەڤرۆ د لێگەریانا جهەکێ شایستە دا کو تێدا ژیارەکا باشتر و ئارامتر بدەست بێخیت، یێ بەردەوامە و ئێکە ژ مافێن وی یێن دەستپێکی.
کۆچ مافێ هەر کەسییە دەما دبینیت ژیارا وی نە ل گۆڕەی داخازێن وینە و ل جهێ لێ مافێن وی دهێنە خارن و روومەتا وی دهێتە شکاندن( هەستپێکرنا وی). لێ بۆچی ئەڤ پرسا کەسکۆکی ل کوردستانێ هندە مەزن بوویە و ژ رەهەندێ مافی بەر بخیانەتکرنا دەستهەلات و کۆچکری هەژمار دکەن، ئەڤە دیاردەک مەترسیدارە چونکو ل ڤێرە ڕەواتیا دەستهەڵاتێ و مافێ وەڵاتی دکەڤیتە بەر ترازیا حەزێن کەسکۆکی و ئەگەرێن کۆچکرنێ و چارەسەریا وێ د ڤێ گێلەشۆکیێ دا هندا دبیت.
ب چاڤێ دەستەهەڵاتێ و خێر ژێ دیتیێن وێ ئەڤە کۆچکرنە ب پیلان دهێتە کرن بۆ سوی شکاندنا دەستهەڵاتا کوردی ل ناڤ ناڤگینێن جیهانێ. هەروەکو ئەڤ دەستە ژبیرا خوە دبن، ئەڤرۆ دنیا بوویە تەپکەکا گەلەک بچویک و بچوکترین لڤین ب چاڤێن کامیران دهێتە دیتن و بەڵاڤکرن ئانکو چ ل کوردستانێ و جیهانێ دگوزەرت ب چرکەکێ و تکەکێ ل تەڤیا جیهانێ بەڵاڤ دبیت، هەر تشت یێ دیارە و کۆچ نە ئەگەرێ چ ئاریشەیایە بۆ دەستهەڵاتا کوردی. هەژمارتنا کۆچکرنێ بپیلان ڕەڤینە ژ ڤەدیتنا ئەگەرێن کۆچکرنێ.
کورد ژ وان مللەتانە یێن حەز ژ کۆچکرنێ ناکەت و دڤی بیاڤی هشێ کوردی گەلەک ل سەر کارکریە چەندین پەندێن پێشینان و چیرۆک سەرهاتی ڤەهاندنە داکو کۆچ نەکەن وەک ڤێ پەندێ:” بەر ل جهێ خوەی بسەنگە.” ئانکو روومەتا مرۆڤی تەنێ ل وەڵاتی پاراستیە، لێ بۆچی نوکە دەست ب کۆچکرنێ کریە سەرەڕای هەبوونا دەستهەڵاتەکا کوردی؟ ئەڤە پرسیارەکا گەوهەریە کو دەستهەڵاتا کوردی ناخازیت ل سەر ب ڕاوەستی!
“کورد ژ وان مللەتانە یێن حەز ژ کۆچکرنێ ناکەت و دڤی بیاڤی هشێ کوردی گەلەک ل سەر کارکریە چەندین پەندێن پێشینان و چیرۆک سەرهاتی ڤەهاندنە داکو کۆچ نەکەن”
دەستپێکا کۆچا کوردی بۆ دەرڤەی کوردستانێ وەک کۆچ ئانکو گەلەک مرۆڤ پێکڤە ل بن ئێک هەلومەرجان کۆچ بکەن د چار قۆناغین دیار دا دەرباز بوویە
١- پشتی هەرەسا شۆرەشا کوردی ١٩٧٥ێ بوو. شکەستنا شۆرەشێ ئەگەرێ سەرەکی بوو کو کورد بەر ب ئیرانێڤە کۆچ بکەن. ل وی سەردەمی رێک بۆ چوونا ئەمریکا و ئەورۆپا بۆ کۆچبەرێن کورد ڤەبوو لێ رێژەکا کێم چوون، هەموویان ژیانا کۆچبەراتیێ ل بن مەرجێن نەخۆشێن ئیرانێ پەژراندن لێ کۆچ بۆ ئەورۆپا و ئەمریکا نەهەلبژارتن! ئەگەرێن ڤێ چەندێ ئەو بوون خەلک یێ بهیڤی بوو جارەکا دن بڤەگەرن وەڵاتێ خوە. ئەوێن وی سەردەمی چووینە ئەورۆپا و ئەمریکا رێژەکا گەلەک کێم بوو.
٢- پشتی هەوا ئەنفالێن رەش و شکەستنا هێزێن پێشمەرگەی کو نەشیاین دەڤەرێن کوردستانێ یێن رزگاربووی ژ هێرشێن لەشکەرێ عێراقێ بپارێزن(١٩٨٨) هەروەسا دەستەوەستانا سەرکرداتیا سیاسی کو د ماوێ شەرێ عێرق-ئیرانێ دا دەرچەیەکا سیاسی ل گەل رژێما عێراقێ ببینیت کو مللەتی ژ هەوێن قرکرنێ بپارێزیت کو ئەڤە بچوکترین ئەرکێ سەرکردتایا سیاسیە داگێرانێن بژان بکەت دا مللەتێ خوە ژ هەوێن قرکرنێ بپارێزیت. خەلکەکی مشە بەر ب ئیران- تورکیاڤە چوون. ئەڤان کۆچبەرێن ١٩٨٨ێ وانا ژی ژیانا د کەمپێن ئاوارەیان دا ل سەر کۆچکرن بۆ ئەورۆپا و ئەمریکا هەلبژارتن، هەرچەند ژیارەکا زێدە نەخۆش و ب ژان بوو ب تایبەت ل کەمپێن تورکیا هەتا وی ڕادەی خارنا ژەهرکی ل سەر کۆچبەران بەڵاڤکرن!
بۆ ڤان هەردوو قۆناغا کوردان ژیارا نەمر نەژیێ ل سەر ئاوارەبوونا ئەورۆپا و ئەمریکا هەلبژارت ب هیڤیا وێ رۆژێ دیسا بڤەگەرنە کوردستانێ.
٣- پشتی بدوماهیک هاتنا شەرێ کەنداڤێ یێ دووێ ١٩٩١ێ و دەرئەنجامێن وێ و سەرهەلدان و کۆچا ملیۆنی بۆ سەر سنوورێن ئیران-تورکیا و دەرکەفتان بریارا (٦٨٨) ل بەرژەوەندا کوردان و دروست بوونا حوکمەتا هەرێما کوردستانێ. باهرا پترا ئاوراەیێن ل تورکیا -ئیرانێ زڤڕینەڤە هەتا ئەڤێن ل ئەورۆپا ژی هێدی هێدی دزڤرینەڤە، بهیڤیا هندێ کو ئێدی دێ کارن ل وەڵاتێ خوە ب ئازادی و ئارامی ژین.
مخابن هەر زووی ئەڤ هیڤی و خەونا ڕەوایا کوردی ل سەر قادا بەرژەوەندێن حزبی و کەسۆکی هاتە پەلخاندن و ل سەر کەلەپویڕی و پۆستان پشتا هەڤ قڕاندن و شەرەکێ ناڤخوە یێ بێ ڕامان ڕاگەهاندن، ئها هینگێ شیرازا پێکڤەژیان و هەڤپەژراندنێ ل ناڤ مللەتی شکاندن و کار گەهەشتە هندێ رویدانێن ٣١ تەباخا ١٩٩٦ێ روو بدەن.
ژ ١٩٩٦ێ هێرڤە قۆناغا سیێ ژ کۆچبوونێ دەستپێکر. لێ دیسا حوکمەتێ خوە لێ نەبانکر و هەر بۆ نەخەم بوو. شەرێ ناڤخوە هەتا نوکە ژی ب دوماهی نەهاتیە هەرچەندە دەنگێ تڤەنگا یێ خامۆشە لێ ئاکارێن وێ دبەردەوامن و سنوورێ دیگەلە شاهدە!
٤- قۆناغا نوکەیە و ئەگەرێن ڤێ کۆچی زێدەتر دخۆمالینە و پەیوەندیا هەی بشێوێ رێڤەبرنا دەستهەلاتێ. کۆچا ڤێ جارێ کۆچەک هیڤی کوژە و ڤەگەر بۆ وەڵاتی گەلەکا بزەحمەتە چونکو کۆچبەر ژ هەموو تەخێن جڤکای و عەمرینە.
بۆچی کۆچا ڤێ جارێ یا جودایە؟
بەرسڤا پرسیارێ گەلەکا روهن و ئاشکەرایە لێ دەستهەڵات و خێر ژێ دیتیێن وێ ئەڤێ چەندێ نابینن و ب پیلان و دوژمنێن دۆزا کوردی ناڤ دکەن. بۆچی دەستهەڵات و خێردیتێن وێ ڤێ جەندێ نابینن کو ژ ٣٠ سالان وەرە هەتا نوکە نەشیانە بن خانەکا ئابوورییەکا بهێز و ڤەدیتنا هەلێن کاری و باشترلێکرنا کەرتێ پەروەردێ، ساخلەمەیێ، هەلێن کاری، دامەزراندن، رێک و جادە، کەهرەب، زێدەبوونا بهایێ ئاهێن خارنێ، زێدەبوونا بهایێ کریێن خانی، زێدەبوونا بهایێ چارەسەریێ و نەمانا چارەسەریا بهەروە کو ئەڤە بچووکترین مافێ وەڵاتیانە و …. و…. لیستە درێژە ژبلی مرۆڤکانێ و گەندەلی و زێدەبوونا تاوانێن دزی و قۆلبڕینا وەڵاتیان ژ لایێن کەسێن نێزیکی دەستهەڵاتێ ڤە ژبلی پرسا هندابوونا داهاتێ گومرگ و پەترۆلێ هەر بەحس نەکە. ئەڤە هەموو ل لایەکی کو چ پاساو ڤەدیتن نکاریت باوەریێ بۆ وەڵاتی چێکەت دێ چاکسازی هێنە کرن.
ئەگەرێن سەتمینا هەر بزاڤەکا چاکسازیێ هەر دەستهەڵات بخوەیە چونکو هەموو سکتەرێن ژیانێ ژ لایێ وانڤە هاتینە قۆرخکرن و مەحالە بڤێ زهنییەتا هەموو کێش و ئاریشا ب پیلانێن نەحەز و سیخۆرێن دەرکە ببینیت، شیانێن چاکسازیێ ل جەم هەبیت.
شێلوو بوونا ئاسۆیا ژینەکا باشتر و ئازادانەتر کو تێدا وەلاتی هەست ب ئێمناهیا ژینا خوە و زارۆکێن خوە بکەت، زێدەباری نەسەقامگیریا سیاسی و هەڵامەتێ شەرەکێ ناڤخوە(براکوژی) ئەڤە تەڤ و چەندین ئەگەرێن دن هۆکارن بۆ کۆچبوونێ.
هەر بۆ زانین ژ سالا ٢٠١٥ هەتا بەری پرسا کۆچبەرێن بیلاروسیا ببیتە رۆژەڤ ٦٦٣ هزار* مرۆڤ ژ هەرێما کوردستانێ کۆچبەر بوونە ئانکو ل ژێر چەترا حوکمەتا هەرێما کوردستانێ نێزیکی ٢٥٪ خەلکێ کوردستانێ کۆچبەر بوونە ژ ڤێ دەستهەلاتا نەبان ل کێشێن وەڵاتیێن کوردستانێ و هەر بۆ نەخەم، لێ چونکو ڤێجارێ فۆکسا میدیا جیهانی کەفتە سەر، دەستهەڵات و خێر ژێ دیتیێن وێ ب ئێک هەلویست و خوە د سەر کۆکا کێشێ دا هاڤێتن و دەستن ب ناڤ زڕاندنا کۆچبەران کرن. بڤێ زهنییەتێ چ کێشە ناهێنە چارەسەرکرن بەلکو کێشە دێ کویرتر لێهێت.
کۆچا ڤێ جارێ گەلەک مەترسیدارە چونکو هۆکار دەستهەڵاتا کوردیە کو هەتا ئها ڤێ ساتێ ژی ژ کێشێن وەڵاتیان نەبانە و لەشکەرێ بەرژەوەند پەرێس و بۆریزان هەلگر ڤێ کۆچی ب پیلان ڤەدگێرن، ب نەبانیا حوکمەتێ ل کێشێن وەڵاتیان خەلکی نەچار دکەتن کۆ کۆچ بکەن ئانکو ئەڤە کۆچ پێکرنە نەک کۆچبوونە. هەر ئەڤ زهنییەتەیە دێ کوردستانێ بەر ب سۆمالی بوونێڤە بەت.
١٦-١١-٢٠٢١
* ئامارا دەزگای لوتکە بۆ کاروبارێن ئاواران
نڤیسەرێ هێژا ئەو ناڤێ لخارێ هاتیە نڤیسین سەرەدانێ بۆ بکە هەموو بابەتێن خۆ ببینە …. دگەل رێز
