(کۆرد د ناڤبەرا چەکۆچێ ئیمپراتۆریەتان و سندانێ بەرژەوەندیێن دەۆلی دا)
گۆتارەکا شرۆڤەکاری:
کۆرد د ناڤبەرا چەکۆچێ ئیمپراتۆریەتان و سندانێ بەرژەوەندیێن دەۆلی دا
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
مللەتێ کۆرد مەزنترن نەتەوەیە ل رۆژهەلاتا ناڤین نەگەهشتی یە ماف و ئارمانجێن خۆ و مایە بێ دەۆلەتا سەربەخوو ؛ دهێتە هژمارتن ژ ئاڵوزترین و ب ئێشترین پرس و کریز و دۆسەیە د دیرۆکا دیرو نێزیك یا جیوسیاسی ، ئاڵۆزترین پرسا نەتەوەیی یە ل رۆژهەلاتا ناڤین ، ب درێژاهیا چەندین چەرخانە کەفتیە هەڤرکیێ ؛ دناڤبەرا ناسناما نەتەوەیی و دەستەلاتێ و جۆگرافیا سیاسی .
پرسا کۆردی نەبتنێ هەڤڕکیا نەتەوەیی یا کلاسیکی یە ، لێ نمونەکا دیار و بەرچاڤە ، کا چاوان مللەت دبنە ئامرازەك دناڤ یاریێن جیهانی و دەۆلی دا ٠
ل دەمێ جۆگرافیا تێکەل بەرژەوەندیێن دەولی دبیت وان مللەتان پرۆژەکێ سیاسی یێ ئێکگرتی و دیار و رۆن و ئاشکرا نەبیت .
بەردەوا کورد دهەڤرکیێ دانە دناڤبەرا داخازیێن نەتەوەی و پراگماتیا ناڤ نەتەوەیی ، د دیرۆکێ دا تانۆکە بەردەوام بکارئیناینە وەك ئامرازەكێ فشارا هەرێمی یان رێکەك ژ بۆ ب جهئینانا هەڤسەنگیێن بەروەخت ، لێ مخابن هەر زوی هاتینە فرۆتن و دەست ژێهاتیە بەردان و پارچەکرینەل لێکتێگەهشتنا ئێکێ یا بەرژەوەندیێن وان یێن مەزن .
- کۆردان ب دەهان شۆرش و سەرهڵدان کرنە مینا شۆرشا بەدرخان و عوبەیدوڵا نەهری و عەبدولرزاق بەدرخان و سمکۆیێ شکاك و شیخ مەحمود و شێخ سەعید پیران و ئاگری داغ و شورشێن بارزان و ئەیلولا مەزن ب سەرکردایەتیا بازانیێ نەمر وگۆلانا پێشکەفتن خاز و چەندین شۆرشێن دی .
سەرەرای ب دەستڤە ئینانا چەندین دەستکەفتێن مەزنێن نەتەوەیی و نیشتیمان بودەمەکێ دیاکری، لێ ژبەر جیوپۆلەتیکا کۆردستانێ وبەرژەوەندیێن دەۆلەتێن زلهێز و سەدەمێن نافخویی هەمی شۆرەش و سەرهلدان ب رێکێن چەکداری و هێزێ وتۆند و تیژیێ هاتنە ژناڤبرن .
لێ مللەتێ کۆرد سەرەرای هزاران قۆربانیان ل جینۆساید و ئەنفال و کیمیاباران و گرتن و کۆشتن و ئەشکەنجەدانێ ، مللەتێ کۆرد وەك چییایێن پیلای ؛ شیایە خۆ ل بەر پلان و پیلانێن دۆژمنان بگریت و کەڵتور و خاك و زمان و خەلکێ خۆ ژ قرکرن و ژ نافچۆنێ ب پارێزیت . - کۆرد ژمارەکا مەزن وب زەحمەتن د هەڤسەنگیا هێزێ ل رۆژهەلاتا ناڤین ، ئەگەر پرسا کۆردی ل هەرچار پارچێن کوردستانێ چارەسەرنەبیت ، دەڤەر و رۆژهەلاتا ناڤین ئێمناهی و ئاشتیێ بخۆڤە نابینیت ٠
دۆزا کۆردی و مللەتێ کۆرد بۆیە تراژیدییا مرۆڤایەتی و سیاسی دناڤبەرا چەکۆچێن ئیمپراتۆریەتێن ل دیڤ ئێك و سندانێ بەرژەوەندیێن دەۆلەتان کۆ زمانێ هەستێ نزانن و تێناگەهن ، بەلکۆ ب تنێ د زمانێ بەرژەوەندیان د زانن وتێدگەهن. - ژبەر پێگەهێ جۆگرافی یێ کۆردستانێ و هەبۆنا چاڤکێن ووزێ و ژێدەرێن ئاڤێ و کەرەستێن بها گران و سرۆشتێ جوانێ کوردستانێ و مێرخاسیا کۆردان ، بوینە قادا خەیال و هێرشێن دەۆلەتان و چاڤێ وان لێبۆیە و داگیرو وێران و تاڵان کرییە .
- ژبەر پێگەهێ جۆگرافی یێ کۆردستانێ و هەبۆنا چاڤکێن ووزێ و ژێدەرێن ئاڤێ و کەرەستێن بها گران و سرۆشتێ جوانێ کوردستانێ و مێرخاسیا کۆردان ، بوینە قادا خەیال و هێرشێن دەۆلەتان و چاڤێ وان لێبۆیە و داگیرو وێران و تاڵان کرییە .
ل سەردەمێ ئیمپراتۆریەتێن ساسانی یا (فارسی) و بیزەنتی یا (ڕۆما رۆژهەلات) ، ژبەر کۆ کۆردستان کەفتیە دناڤبەرا سنۆرێن هەردوو ئیمپراتۆریەتان ، ژبەر هندێ عەشیرەتێن کۆردان وەك هێزێن ڵۆکال بوینە قۆربانیا هەڤڕکی و ب هەڤچۆنێن دناڤبەرا وان و بۆنە ئاگرێ شەری و هاتینە ب کار ئینان ، ساسانیان عەشیرەتێن کۆردان بکار ئینان ژبۆ پاراستنا سنۆرێن خۆیێن رۆژئاڤا بەرامبەر هێرشێن ڕۆمیێن بیزەنتی بەرامبەر هندەك دەستکەفتان، هەروەسا بیزەنتیان کۆرد بکار ئینان ل ئەرمینیا مەزن و ڵ میزۆپۆتامیا وەك شەرکەر و چاڤکێن وان ل دژی هەر بزاکا فارسان و پاراستنا رێکێن بازرگانی ، هەر وەسا هەردوو لایەنان سیاسەتا گۆهرینا دیمۆگرافی و ئەردێ سۆتی ل گەل کۆردان بکار دئینا ، ل دەمێ لایەنەکی ژوان خۆ ژ دەڤەرێن کۆردا ڤەدکێشا دا گوندێن وان و کەرەستێن خارنێ و مال مۆلکێ وان سۆژن هەتا لایەنێ دی مفای ژێ نەوەرگریت .
- پشتی هاتنا ئیسلامێ بۆدەڤەرێ ، چەندین ئیماراتێن کۆردی درۆست بوون مینا عەننازی و شەدادی و حەسنەوی و مەروانی ، ژبەر لاوازیا دەۆلەتا عەباسیان شیان دەڤەرێن خۆ وەك نیمچە سەربەخۆ ب رێڤەببەن و بشێوەکێ رۆخساری پێڤە بهێن گرێدان و دژی بیزەنتیان وەك کارتا هەڤسەنگیێ ل دەڤەرێ بهێنە کارئینان .
- ل سەردەمێ هاتنا سەلجۆقیان بو دەڤەرێن کوردان ل شەرێ مەلاز کرد ل سالا( ١٠٧١) ز ل ئەندڵا رۆژهەلات دناڤبەرا سەلجۆقیان بسەرکردایەتیا (ئەلب ئەرسەلان) و بیزەنتیان ب سەرکردایەتیا (ڕۆمانۆسێ چارێ) ب پشتەڤانیا مەزنا کۆردان وەك هێزەکا زیرەك و شارەزا ل جۆگرافیا دەڤەرێ ، سەلجۆقی شیان سەرکەفتنەکا مەزن بدەستڤە بینن و ببنە هێزەکا کاریگەر و جهێ پێ خۆ بکەن و جێگیر ببن و دەۆلەتا خۆ ئاڤاکەن ، ل دەستپێکێ کۆرد وەك هەڤپەیمان ، پاش سیاسەتا دۆرپێچکرن (الاحتواء) ب دەستەلاتەکا ڵۆکالی، پاش سیاسەتا لاوازکرنێ دگەل هاتە ب کارئینان .
- سەرکردێ ئیسلامی یێ رەگەز کۆرد ( سەلاحوددینێ ئەیۆبی ) شیا ڵاوازیا دەۆلەتا زنکی و فاتمی ب قۆزیت ودەۆلەتا ئەیوبی یا ئایینی ل ساڵا( ١١٧١ ) ز ل ۆڵاتێن شام و میسر و یەمەن و ئیراقێ ب راگەهینیت ، لێ پشتی مرنا وی و دابەشبوونا دەستەڵاتێ ل سەر کور و برا و نێزیکێن وی ، بۆ سەدەما هەڤرکی و دوو بەرەکیێ ل سەر دەستەڵاتێ و دەستێ خۆ کرە ددەستێ دۆژمنان دا ژ بۆ ڵاوازکرن و ژناڤبرنا ئێك و دوو و مانە ب ئاڤاکرنا کۆچك و تەلاران و خۆشیێن ژیانێ بێی دەۆلەتا خۆ بهێز کەن ژلایێ لەشکەری و سیاسی و ئابووری و ب ئێکگرتنا ناڤخویی ، پاش دەۆلەتا وان ل سەردەستێ مەمالیك و مەغۆلان ب دیاهیك هات ، لێ ئۆسمانی شیان بەردەوامیێ ب دەنە دەۆلەتا خوو بۆ چەندین چەرخان ل کیشوەرێ ئەۆرووپا و ئاسیا و ئەفریقیا ، هەتا کۆمارا تۆرکیا نوی یا علمانی ل سالا ١٩٢٣ ل جهێ وێ هاتیە دامەزراندن .
- ل سالا (١٥٠١ )ز دەۆلەتا سەفەوی ل سەر مەزهەبێ شیعی یێ دوازدە ئیمامی ل باژێرێ تەبریز ل سەر دەستێ ( ئیسماعیل سەفەوی ) پشتی بسەر دەۆلەتا ( ئاق قۆینلوو ) یا تۆرکمانی یا سوننی ب سەرکەفتین راگەهاند و مەزهەبێ شیعی ب هێز کرە مەزهەبێ فەرمی یێ دەۆلەتێ .
چونکی زۆربەیا کوردان ل سەر مەزهەبێ سوننی بوون و نەدڤیا ب زۆری مەزهەبێ خۆ بگوهرن ، ب هزاران کەس هاتنە کۆشتن و دەربەدەربوون ، پاش ل سەر دەستێ زانایێ کۆرد ( مەلا ئدریسێ بەدلیسی ) دگەل سۆلتان ( سەلیمێ ئێکێ ) سۆلتانێ دەۆلەتا ئۆسمانی ، زۆربەیا کۆردان چوونە لایێ دەۆلەتا ئۆسمانی یا سوننە مەزهەب ، ب سێ مەرجان :
یێ ئێکێ : پشتەڤانیا چەکداری بۆ دەۆلەتا ئۆسمانی ل دەمێ شەڕ و مەترسیان.
یا دووێ : دانا باجێ یا ساڵانە .
یا سیێ: ناڤ ئینانا ناڤێ سۆلتانی ل گۆتارا ئەینیان .
لساڵا ١٥١٤ ل شەرێ چالدیران ل سەر خاکا کۆردان ، ئۆسمانی شیان دەۆلەتا سەفەوی بشکێنن و زۆربەیا دەڤەرێن کۆردان کەفتنە ناڤ سنۆرێن دەۆلەتا ئۆسمانی و کۆردان چەندین ئیمارات و خان راگەهاندن و دەستەڵاتا دەڤەرێن خۆ بێی دەستێوەردانکرن و بو دەمەکێ گەلەك درێژ ب ئازادی دژیان و نیمچە ، ژلایێ کارگێری و لەشکەری و دارایی ڤە د سەربەخۆ بوون و زمان و کەلتۆرێ خۆ پاراست کۆردان چەندین ئیماراتێن بهێز ئاڤاکرن مینا : بۆتان و بادینان و سۆران و بابان، لێ ل دیماهیکا چەرخێ هەڤدێ و هاتنا چەرخێ نۆزدێ و ب فشارا بەریتانیا و فەرەنسا و رۆسیا قەیسەری ب تایبەت ل سەردەمێ سۆڵتان( مەحمودێ دووێ) ژبۆ دروستکرنا دەۆلەتا ناڤەندی یا بهێز ل جهێ ئیماراتان ، ژبەر ئازادی و رێخۆشکرنا بازرگانی و خۆشکرنا رێکێ بۆ گەڕوکێن مژدەوەری یێن رۆژئاڤایێ کۆ وان د دیت سیستەمێ ئیماراتی د بیتە رێگر ژ بۆ وان ، مخابن ئێك ب ئێك برێکا هێزێ و تۆند و تیژیێ ب هاریکاریا بەریتانیا و فەرەنسا و رۆسیا قەیسەری ، هەمی ئیماراتێن کۆردی ژ ناڤبرن پشتی هێزا ( ئینکیشاری ) یا فەرمی یا دەۆلەتا ئۆسمانی ل سالا( ١٨٢٦ )ز هەلوەشاندی . - پشتی هاتنا سۆڵتان ( ئەبدۆلحەمیدێ دووێ ) بۆ سەر دەستەڵاتێ ڵ ساڵا ١٨٧٦ ز بو دیار بۆ پشتی هەلوەشاندنا ئیماراتێن کۆردی سنۆرێ روسیا قەیسەری و ئەرمینیا ما ڤەکری و مایتێکرن و هێرشێن وان بۆ سەر دەۆلەتا وان زێدەبوون ، ژبەر هندێ جارەکا دی دەستەڵاتا کۆردا زێدە کر و ب کار ئینان وەك کارتا فشارێ ب رێکا چێکرنا هێزا ( سوارێن حەمیدی )ژبۆ پاراستنا سنۆرێن دەۆلەتا ئۆسمانی ژ هێرشێن رۆسیا و ئەرمەنان و بکار ئینان وان دژی هەر ئاڵۆزی و رویدانەکا ناڤخۆیی و دویرکرنا کۆردان ژ هەر پرۆژەکێ نەتەوەیی و پارچە پارچەکرنا وان .
- هەروەسا ل دەستپێکا چەرخێ نوزدێ رۆسیا قەیسەری ب فەوجەکا کۆردێن مۆسلمان و ئێزدی شەرێ قاجاریان دکر ، یا مە دڤێن جارەکا بێژین ، بەردەوام کۆرد وەك یاریپێکەر ب کار ئیناینە نە وەك یاریکەر .
– درۆستبوونا چەند قەوارێن کۆردی د سیستەمێ جیهانی یێ نويدا :
- بزاڤێن (شێخ مەحمود) پشتی شەڕێ جیهانیێ ئێکێ بو درۆستکرنا قەوارەکێ کوردی ل کۆردستانا باشۆر ، لێ ژبەر یاریکرن و هەڤرکیێ دناڤبەرا دەۆلەتا ئۆسمانی و بەریتانیا و حکۆمەتا ئیراقا ساڤا ،ژبەر لەزکرنێ و نەخاندنا درۆستا بارودۆخێ ناڤخویی و هەرێمی و دەۆلی و ژێکڤەبۆنا جڤاکێ کۆردی، لاوازیا کارگێری و سیاسی ، دەڤەرەکا سنۆردار ، هەڤسەنگیا هێزێ ، رێککەفتنا بەریتانیا و ئیراقێ و دروستکرنا دەۆلەتا ئیراقی ، بو قۆربانیا بەرژەوەندیێن دەۆلی .
- راگەهاندنا (کۆمارا سۆر – ١٩٢٣-١٩٢٩) لسەر دەستێ ( فلادیمێر لینین ) وەك قەوارەکێ ئۆتۆنومی بسەر کۆمارا ئازەربیجانی یا ئێکەتیا سۆڤیەتی و ژناڤبرنا وێ لسەر دەستێ سەرکردێ سۆڤیەتی ( جۆزیف ستالین ) ژبەر خاتراچاڤ و فشارێن تورکیا و ئیرانێ و پاش نەفیکرنا کۆردان بو سیبیریا و قەرغیزستان و ترکمانستان و گەلەك جهێن دی .
- راگەهاندنا (کۆمارا مهاباد – ١٩٤٦) ب پشتەڤانیا ئێکەتا سوڤیەت ، ژلایێ شەهید (قازی محەمەد ) و ب پشتەڤانیا بازانیێ نەمر ، لێ دیسان بۆ قۆربانی بەرژەوەندیا دەۆلەتێن زلهێز ، ب فشارا ئیران و ئەمریکا و بەریتانیا لسەر سۆڤیەت ژبۆ خۆ ڤەکێشانێ ژ ئیرانێ ل دیڤ رێکەفتنا وان ل سالا ١٩٤٢ ێ دگەل حکۆمەتا ئیرانێ کۆ پشتی شەش مەهان ب دیماهی هاتنا شەڕێ جیهانیێ دووێ پێدڤیە هێزێن خۆ ژ ئیرانێ ڤەکێشن ، ئارمانجا سۆڤیەت ژ راگەهاندنا ڤێ کۆمارێ ؛ کارتا فشارێ بوو بو سەر حکۆمەتا ئیرانێ بۆ ب دەسڤەئینانا هندەک دەستکەفتێن نەفتی وگرێدانا گرێبەستان و پشتەڤانیا پارتا ( تۆدە ) یا کۆمۆنیستی ، ل دیماهیێ هێلا ل بەر دلۆڤانیا بێ دلۆڤانان .
- پشتی هێرشا حکۆمەتا ئیراقا بەعسی ب سەرکردایەتیا سەدامێ دکتاتۆر بۆ سەر دەۆلەتا (کوێت )ێ یا خاوەن سەروەری و دەرخستنا وێ ژلایێ دەولەتێن هەڤپەیمان ، دەرفەتەکا زێرین بۆ کۆردان چێبوو و زۆربەیا خاکا کۆردستانا باشۆر هاتە رزگارکرن و ب پشتەڤانیا هەڤپەیمانان دەڤەرا دژە فرین هاتە راگەهاندن و هەلبژارتن هاتنەکرن و بەرلەمان هاتە هەلبژارتن و حکۆمەتا کۆردی هاتە راگەهاندن ، سەرەرای شەڕێن ناڤخوو ، لێ پێنگاڤەکا دیرۆکی بوو .
پشتی روخان رژێما فاشیا بەعسی ل ٢٠٠٣ و دامەزراندنا ئیراقا فیدالا نوی و ب دەستۆرەکێ نوی ، بۆ جارا ئێکا ل ئیراقێ سیستەمێ فیدڕاڵی هاتە چەسپاندن و هەرێما کوردستانێ ب فەرمی هاتە راگەهاندن . - هێرشێن رێکخراوا تیڕۆرستی یا داعش و دروستکرنا دەۆلەتا داعش ل ئیراق و سۆریا ،بومەترسیەکا مەزن ل ئاسایش و ئارامی و دیموکراسیێ ل جیهانێ ب گشتی و رۆژهەلاتا ناڤین ب تایبەتی و مللەتێ کۆرد ل باشۆرو رۆژئاڤا قۆربانیێن مەزن دان و پێشمەرگەھێن قەهرەمان و شەرڤانێن کورد چەندین داستان تۆمارکرن و بۆنە جهێ باوەریا جڤاکێ دەۆلی وهێزا سەرەکی ل دژی تیڕۆر و تیڕۆرستان ، لێ مخابن دیسان جڤاکێ دەۆلی لجهێ کۆردان خەلات کەن ، پشتا خو دایێ و ل ریفراندۆم و (١٦) ئۆکتۆبەرێ و گوهرینێن ل سۆریێ پشتی لادانا (بەشار ئەسەد) و هاتنا ( ئەحمەد شەرع ) بۆ سەر دەستەلاتێ ، گەلەك ب شەرمنانە پشتەڤانیا کوردان کر ، قوربانی و دلسوزیا وان بەرچاڤ وەرنەگرت و دیسان ب بێ وژدانانە هاتنە بکار ئینان و سەرەدەری دگەل هاتە کرن ٠
꞉::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
نڤیسەر : محەمەد رەشید ئۆرمانی
