ڕایەڵەکانی نێوان خەیاڵ و دەقی هزری

ستار ئەحمەد

​مێژووی بیری مرۆڤایەتی هەمیشە لەسەر کەلەپوورێک لە ململانێ و تەواوکاریی نێوان دوو جیهانی دیار و نادیار بونیاد نراوە؛ جیهانی خەیاڵ کە زێدی بەرفراوانی ڕامان و ئازادییە، لەگەڵ جیهانی دەقی هزری کە لەنگەرگەی پێوانە و چەمک و ژیربێژییە. زۆر جار لە ڕوانینی ڕووکەشیدا وەها دەردەکەوێت کە هزری پەتی و خەیاڵی داھێنەرانە دوو کەرەستەی بە تەواوی لێکجیاوازن و لە دوو کەناری ناڕێکدا وەستاون، بە شێوەیەک کە بەشێک لە بڕواداران بە کۆششە ژیربێژییەکان وای دەبینن خەیاڵ تەنیا بەرهەمی دوورکەوتنەوەیە لە ڕاستییەکان و باڵکێشانی هەڵچوونەکانە، لە بەرامبەریشدا لایەنگرانی ئەندێشەی ڕەها، دەقی هزری بە سازکردنێکی وشک و بێڕۆح دادەنێن. کەچی لە ناخدا، کاتێک لە شوێنپێی دەقە مەزنەکانی مێژوو دەکۆڵینەوە، بێپەردە دەربڕینی ئەوە بەدی دەکرێت کە هیچ دروستکراوێکی هزریی مەزن بە بێ پرشنگی خەیاڵ سەری هەڵنەداوە و هیچ خەیاڵێکی زیندووش بە بێ پشتیوانیی ڕێكخستنێکی هزری نەبووەتە بونیادێکی واتادار.
​خەیاڵ تەنیا ئامرازێک نییە بۆ هەڵاتن لە جیهانی هەبوو، بەڵکو هێزێکی بزوێنەر و پێشەنگە بۆ داڕشتنەوەی دروستییەکان بە شێوازێکی نوێ. پێش ئەوەی چەمکێک ببێتە بڕگەیەکی دانراو لە ناو دەقێکی هزریدا، لە سەرەتادا وەک وێنەیەکی خەیاڵی لە پەنهانخانەی هۆشی نووسەردا دروست دەبێت. خەیاڵ ئەندێشە دەباتە ئاستێک کە سنورە باوەکان ببڕێت و تەمومژ لەسەر ئەو پرسیارانە لابدات کە پێشتر ژیربێژیی ڕووت نەیتوانیوە وەڵامیان بداتەوە. لە ڕاستییدا، خەیاڵ زەمینەخۆشکەرە بۆ دروستبوونی بیردۆزە گەورەکان؛ ئەو درەوشانەوەیەیە کە ڕێگە دەدات مێشک وێنەی جیهانێک بکێشێت کە هێشتا بوونی نییە، بەڵام توانای بوونی هەیە. کاتێک ڕامانکارێک یان بیرمەندێک هەوڵ دەدات لە واتای بنچینەیی بوون، ئازادی، یان دادپەروەری بکۆڵێتەوە، ناچارە پەنا بباتە بەر پێکهاتە سەربەستەکانی خەیاڵ تا بتوانێت سنورەکانی زانراو تێکبشێنێت و بەرەو نەزانراو هەنگاو بنێت. لەم سۆنگەیەوە، خەیاڵ دەبێتە ئامرازێکی پەیوەندی لە نێوان ئەوەی هەیە و ئەوەی دەکرێت هەبێت.
​لە لایەکی ترەوە، دەقی هزری لەسەر بنچینەی چەمکسازی، شرۆڤەکردن و ڕێکخستنی شێوازەکانی بیرکردنەوە بەپێی ڕێسایەکی تۆکمە دادەمەزرێت. ئەم دەقە داوای ڕۆشنایی، ڕوونی و بەڵگەی بەهێز دەکات تا بتوانێت بپەڕێتەوە بۆ ناو بەهاکانی تێگەیشتن و زانین. بەڵام چەمکە ئاڵۆزەکان، بەبێ کەرەستە ڕەوانبێژییەکان و ئەو وێنە شێوەکارییانەی کە خەیاڵ پێشکەشیان دەکات، توانای گەیاندنی تەواوی بنەمای خۆیانیان نابێت. تەنانەت بەهێزترین چەمکە ژیربێژییەکان کاتێک دێنە ناو زمانی نوسینەوە، پێویستیان بە خوازە، هێما و نموونەی خەیاڵی هەیە تا بشێن تێبپەڕێن بۆ ناو هۆشی خوێنەر. لێرەدایە کە خەیاڵ دەبێتە کەرەستەیەکی بنەڕەتی بۆ ڕۆشنکردنەوەی تاریکاییەکانی دەقی هزری، وەک ئەوەی ڕۆح بپۆشێت بە بەری پەیکەرە بەردینەکەی بیرکردنەوەدا.
​پەیوەندیی نێوان خەیاڵ و دەقی هزری یەکئاراستە نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی دوو ئاراستەی کارلێک کارانەیە. چۆن خەیاڵ بەرهەمهێنەری هۆکارە سەرەتاییەکانی بیرکردنەوەیە، بە هەمان شێوەش دەقی هزری سنوردارکەر و ئاراستەکەرێکی بەپێزی خەیاڵە. خەیاڵێک کە هیچ چوارچێوەیەکی هزری پشتیوانی نەکات، ڕەنگە بەرەو پەرشوبڵاوی و وڕێنە بڕوات و لە ئاستی یارییەکی دەروونیی بێئامانجدا بمێنێتەوە. بەڵام کاتێک بەهای هزری و چەمکسازی دەچێتە ناو خەیاڵەوە، توانای ئەوەی پێدەبەخشێت کە بێتە ناو قاڵبی دەقێک کە کاریگەریی مێژوویی و کۆمەڵایەتی جێبهێڵێت. دەقی هزری وەک کەشتیوانێک وایە کە ناچارە بەناو دەریای بێسنوری خەیاڵدا بپەڕێتەوە؛ خەیاڵ دەریاکەیە و هزر ناوی کەشتییەکە و ژیربێژییش ئامرازی ئاراستەکردنەکەیەتی.
​لە وێژە و داڕشتنە مەزنەکاندا، سڕینەوەی سنووری نێوان ئەم دوو چەمکە بە روونی بەدی دەکرێت. ئەو دەقە هزرییانەی کە توانیویانە لە تاقیکردنەوەی کاتدا دەربچن و بۆ سەردەمە جیاوازەکان بمێننەوە، ئەوانەن کە بە ڕەوانییەکی خەیاڵیی بەرزەوە نووسراون. ئەوان تەنیا خستنەڕووی بێگیانی کۆمەڵێک زانیاری و بەڵگە نین، بەڵکو ئەزموونێکی ژیاون کە تێیاندا بینین و تێگەیشتن تێکەڵ دەبن. لە لایەکی دیکەشەوە، بەرزترین ئاستی داھێنانی خەیاڵی ئەوەیە کە هەڵگری بارستاییەکی بیرکردنەوەی بەرز بێت و خوێنەر ئاراستەی ڕامان لە بوون و گەردوون بکات. کاتێک خەیاڵ و هزر لە ناو یەک دەقدا دەگەنە یەکتر، دەقەکە لە سنووری نووسینێکی ئاسایی تێدەپەڕێت و دەبێتە سەرمایەیەکی ڕۆشنبیریی بەردەوام کە دەتوانێت نەوەکانی دوای خۆی ببوژێنێتەوە.
​بۆیە دەتوانرێت بگوترێت کە ئاسۆی گەشەشەندنی هزریی هەر کۆمەڵگەیەک بەستراوەتەوە بە توانای هاوسەنگ کردنی نێوان خەیاڵی ئازاد و بیری ڕێکخراوەوە. ئەگەر خەیاڵ لە دەقی هزریدا فەرامۆش بکرێت، بزوێنەری داھێنان دەوەستێت و تووشی چەق بەستن و دووبارەبوونەوە دەبینەوە؛ وە ئەگەر هزر لە خەیاڵ جیا بکرێتەوە، تووشی سەرگەردانی و لەدەستدانی ئامانج دەبین. ڕایەڵەکانی نێوان ئەم دوو چەمکە شادەماری ڕاستەقینەی بەرهەمهێنانی زانین و زانیارین. ژیانی نوێی ڕۆشنبیری پێویستی بە دەقێکە کە هەم لە ناخی ژیربێژیدا ڕێ بکات و هەم لە ئاسمانی خەیاڵدا باڵ بکێشێت، تا بتوانێت وەڵامدانەوەیەکی گونجاو بێت بۆ ئاڵۆزییەکانی مرۆڤ و جیهانی ئەمڕۆ.