نووسینەوەی ڕابردوو لەژێر زەبری دەسەڵاتەکاندا

ستار ئەحمەد

​مێژوو هەمیشە ئەو گۆڕەپانە پڕ لە ململانێیە بووە کە تێیدا ڕابردوو وەک کەرەستەیەکی خاو لەلایەن هێزە باڵادەستەکانەوە داتاشراوەتەوە تا بشێت بۆ بەرگدروونیی ئێستایان. کاتێک لە چەمکی نووسینەوەی مێژوو دەڕوانین، ناتوانین سێبەری قورسی دەسەڵات لەسەر دێڕ و پەڕەکانی فەرامۆش بکەین، چونکە ئەوەی دەمێنێتەوە و وەک ڕاستییەکی ڕەها پێشکەش بە نەوەکانی دواتر دەکرێت، زۆرجار تەنیا ئەو گێڕانەوەیەیە کە لە تاقیگەی بەرژەوەندییەکانی فەرمانڕەوایاندا پاڵێوراوە. دەسەڵاتەکان لە ڕێگەی زاڵبوونیان بەسەر ئامرازەکانی تۆمارکردن و بڵاوکردنەوەدا، هەمیشە هەوڵیان داوە بیری کۆمەڵایەتی بەرەو ئەو ئاراستەیە بەرن کە مانەوەی خۆیان مسۆگەر بکات، ئەمەش وایکردووە کە پرۆسەی نووسینەوەی ڕابردوو لە جیاتی ئەوەی گەڕان بێت بەدوای ڕاستییەکاندا، ببێتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ ڕەوابوونی فەرمانڕەوایی و داپۆشینی شکستەکان. لەم سۆنگەیەوە، مێژووی نووسراو هەمیشە لەژێر هەڕەشەی شێواندن و سڕینەوەدایە، کاتێک تاقە یەک دەنگ دەبێتە بڕیاردەر لەسەر ئەوەی چی بگوترێت و چی بشاردرێتەوە.
​ئەم دەستێوەردانە بەردەوامەی دەسەڵاتەکان لە گێڕانەوەی ڕابردوودا، زیانێکی گەورە بە ناسنامەی نەتەوەیی و کولتووریی گەلان دەگەیەنێت، چونکە کاتێک ڕابردوو بەپێی خواست و ویستی کاتیی فەرمانڕەواکان سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە، ڕاستییە مێژووییەکان دەبنە قوربانیی بەرژەوەندییە سیاسییەکان. دەسەڵاتی سەرکوتکەر نەک هەر ڕووداوەکان دەشێوێنێت، بەڵکو هەوڵ دەدات جۆرە بیرکردنەوەیەکی دەستکرد لەناو هزر و دەروونی تاکەکاندا بچێنێت کە تێیدا هیچ جێگەیەک بۆ ڕەخنە و پرسیارکردن نەمێنێتەوە. لەم جۆرە هاوکێشە بێهێزکەرەدا، نووسەر و ڕووناکبیر دەکەونە بەردەم بەرپرسیارێتییەکی گەورە و مێژوویی؛ ئایا ببنە کەرەستەیەک لە دەستی دەسەڵاتدا بۆ جوانکردنی ڕووخساری دزێوی سەرکوتکاری، یان وەک پاسەوانی ڕاستی بمێننەوە و مێژووی ڕاستەقینەی گەلەکەیان لە فەوتان و شێواندن بپارێزن. ململانێی نێوان پێنووس و شمشێر، یان نێوان ڕووناکی و تاریکی، لەم خاڵەوە سەرچاوە دەگرێت، چونکە هەمیشە پێنووسی ئازاد و بێلایەن بووەتە مەترسییەکی ڕاستەقینە بۆ سەر ئەو دەسەڵاتانەی کە دەیانەوێت تەنیا یەک دەنگ و یەک گێڕانەوە لە کۆمەڵگەدا باڵادەست بێت.
​کاتێک مێژوو لەژێر زەبری دەسەڵاتدا دەنووسرێتەوە، ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی سادە و قوربانیانی ڕاستەقینەی ڕووداوەکان بە تەواوی فەرامۆش دەکرێن و ناویان لە لاپەڕەکاندا دەسرێتەوە. لێرەدا مێژوو دەبێتە تەنیا تۆمارێکی سەرکەوتنەکانی فەرمانڕەواکان و جەنگە گەورەکانیان، لە کاتێکدا ئازار، ڕەنج، و خەباتی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان بۆ مانەوە و دادپەروەری پشتگوێ دەخرێت. ئەم جۆرە مێژوونووسییە یەک لایەنەیە، کۆمەڵگە لە بینینی ڕاستی و وەرگرتنی پەند لە هەڵەکانی ڕابردوو بێبەش دەکات، ئەمەش وا دەکات کە خولگەی نەهامەتییەکان و دووبارەبوونەوەی شکستەکان بەردەوام بێت. بۆیە، ئەرکی سەرەکیی نووسەرانی ڕاستەقینە لە ئێستادا، سەرلەنوێ خوێندنەوە و پشکنینی ئەو مێژووەیە کە بۆمان بەجێماوە، تا بتوانن دەنگی کپکراوی قوربانیان و لایەنە شاراوەکانی ڕابردوو زیندوو بکەنەوە و ڕێگە نەدەن مێژوو وەک چەکێک دژی ئازادی و هۆشیاریی گەل بەکاربهێنرێت. ئەم گەڕانە بەردەوامە بەدوای ڕاستیدا، تاکە ڕێگەیە بۆ ڕزگارکردنی یادەوەریی نەتەوەیی لە کۆت و بەندی ئەو دەسەڵاتانەی کە دەیانەوێت داهاتووشمان بەپێی ویستی خۆیان و لەسەر بنەمای ڕابردوویەکی شێوێندراو دابڕێژن.
​قورسیی ئەم ئەرکە لەوەدایە کە دەسەڵاتەکان تەنیا بە نووسینەوەی مێژووی فەرمی ناوەستن، بەڵکو سیستەمێکی گشتگیر لە پەروەردە، ڕاگەیاندن، و کولتوور بنیاد دەنێن تا ئەو گێڕانەوە دەستکردە بکەنە بەشێک لە باوەڕی نەگۆڕی تاکەکان. کاتێک منداڵێک لەسەر تەختەی خوێندن تەنیا شانازیی دەستکرد و پاڵەوانێتی درۆینەی سەرکردەکان دەخوێنێتەوە، هۆشیاریی مێژوویی ئەو لە تەمەنێکی پێشوەختەوە پەکدەخرێت و توانای جیاکردنەوەی ڕاستی و درۆی لێزەوت دەکرێت. ئەم جۆرە داگیرکارییە هزرییە، مەترسیدارترین شێوازی مانەوەی دەسەڵاتە، چونکە وایلێدەکات کۆمەڵگە خۆی ببێتە پاسەوانی توندوتیژی و سەرکوتکارییەک کە بەسەریدا سەپێنراوە. لێرەوە، خەبات بۆ نووسینەوەی ڕاستەقینەی ڕابردوو، تەنیا کارێکی ئەکادیمی یان وێژەیی پەتی نییە، بەڵکو ڕەهەندێکی بنەڕەتیی ڕامیاری و کۆمەڵایەتی هەیە کە ڕاستەوخۆ بە پرسی ئازادی و سەربەخۆیی مرۆڤەوە گرێدراوە. پێنووسێک کە مل بۆ زەبری دەسەڵات نەدات، دەبێتە تیرو پشکێک بەسەر قەڵای درۆکانیاندا و ڕێگە خۆش دەکات بۆ ئەوەی گەل لە ڕێگەی ناسینی ڕابردووی ڕاستەقینەی خۆیەوە، بتوانێت چارەنووسی داهاتووی بە دەستی خۆی دیاری بکات و چیتر نەبێتە قوربانیی کایە مێژووییەکانی هێزە باڵادەستەکان.
​لەم سۆنگەیەوە، پێویستە تێبگەین کە پاراستنی ڕاستییە مێژووییەکان هاوشێوەی پاراستنی خاکی نیشتمان گرنگ و پڕبایەخە، چونکە نەتەوەی بێ یادگەی ڕاستەقینە، نەتەوەیەکی بێ ئاراستەیە کە بە ئاسانی دەخرێتە ژێر کاریگەریی هەژموونی هێزە دەرەکی و ناوخۆییە سەرکوتکەرەکانەوە. ئەوەی کە دەسەڵاتەکان هەمیشە لە ئەرشیف و دۆکیۆمێنتە کۆنەکان دەترسن و هەوڵی شاردنەوە یان سوتاندنیان دەدەن، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە ڕابردوو خاوەنی هێزێکی ڕزگارکەرە ئەگەر وەک خۆی و بەبێ دەستکاری بخرێتە ڕوو. بۆیە، نووسینەوەی ڕابردوو لە دەرەوەی زەبر و زەنگی دەسەڵات، پێویستی بە جۆرێک لە ئازایەتیی وێژەیی و هزریی هەیە کە تێیدا نووسەر ئامادە بێت باجی ڕاستگۆییەکەی بدات تا بتوانێت نەوەکانی داهاتوو لە تاریکیی نەزانین و چەواشەکاری ڕزگار بکات. ئەم پرۆسەیە لە بنەڕەتدا پرۆسەی داماڵینی ڕەواییە لەو دەسەڵاتانەی کە تەنیا لەسەر بنەمای شاردنەوەی ڕاستییەکان و قۆرخکردنی گێڕانەوە مێژووییەکان دەتوانن درێژە بە مانەوەی خۆیان بدەن، و تەنیا لە ڕێگەی هۆشیارییەکی مێژوویی ڕەخنەییەوەیە کە کۆمەڵگە دەتوانێت زنجیرەکانی ژێردەستەیی بپچڕێنێت و بەرەو ئاسۆیەکی ڕووناکتر و دادپەروەرانەتر هەنگاو بنێت.