لە دامەزراندنەوە بۆ خاوەنکاربوون؛ حکومەت پێویستی بە گۆڕینی سیاسەتی گەنجانە لە هەرێمی کوردستان

ئارام شێرکۆ
لە جیهانی ئەمڕۆدا گەشەی دانیشتوان تەنها دیاردەیەکی دیمۆگرافی نییە، بەڵکو یەکێکە لە گرنگترین فاکتەرەکانی دیاریکردنی داهاتووی ئابووری و کۆمەڵایەتی وڵاتان. هەر وڵاتێک کە بتوانێت گەشەی دانیشتوانی خۆی بگۆڕێت بۆ هێزی بەرهەمهێنان و داهێنان، دەتوانێت پێشکەوتن و گەشەی خێرا بەدەست بهێنێت. بەڵام ئەو وڵاتانەی ناتوانن هێزی گەنجان بخەنە ناو بازاڕی کار و چالاکییە ئابوورییەکانەوە، زۆرجار تووشی بێکاری و لاوازیی بەرهەمهێنان و قەیرانی کۆمەڵایەتی دەبن.
ئەنجامەکانی سەرژمێری گشتی دانیشتوانی عێراق کە لە ساڵی ٢٠٢٤ ئەنجام درا و لە ساڵی ٢٠٢٥ بڵاوکرایەوە، وێنەیەکی نوێی دیمۆگرافی عێراق و هەرێمی کوردستانمان پێشکەش دەکات. بەپێی ئەم ئەنجامانە، ژمارەی دانیشتوانی عێراق گەیشتووەتە ٤٦ ملیۆن و ١١٨ هەزار و ٧٩٣ کەس و ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستانیش ٦ ملیۆن و ٥٠٣ هەزار کەس تۆمار کراوە. هەروەها نزیکەی ٣٥.٩٪ دانیشتوانی عێراق منداڵانی ژێر ١٥ ساڵن و ٦٠.٤٪ لە توێژی تەمەنی کارکردندان. ئەم ئامارانە نیشان دەدەن کە عێراق و هەرێمی کوردستان خاوەنی کۆمەڵگەیەکی گەنجن و لە ساڵانی داهاتوودا هێزی کاری گەورەتر دەچێتە ناو بازاڕی کارەوە.
لە ڕوانگەی زانستییەوە، ئەم بارودۆخە دەتوانێت هەم دەرفەت بێت و هەم مەترسی. ئەگەر پلاندانان و سیاسەتی دروست هەبێت، ژمارەی زۆری گەنجان دەتوانێت ببێتە هێزی پێشخستنی ئابووری و گەشەی بەرهەمهێنان. بەڵام ئەگەر ئەم هێزە بەبێ پلاندانان جێبهێڵدرێت، ئەوا دەبێتە سەرچاوەی بێکاری، نائومێدی و کێشە کۆمەڵایەتییەکان.
هەرێمی کوردستان لە ساڵانی ڕابردوودا توانایەکی باشی لە بواری خوێندندا پیشان داوە. زانکۆ و پەیمانگاکان فراوان بوون و هەزاران گەنج دەرفەتی خوێندنیان بۆ ڕەخسا. بە پێی زانیارییەکانی وەزارەتی خوێندنی باڵا، ساڵانە نزیکەی ٤٠ هەزار خوێندکار لە زانکۆ و پەیمانگاکانی هەرێم دەرچوون دەکەن. ئەمە لە خۆیدا سەرکەوتنێکی گرنگە، چونکە هیچ وڵاتێک بەبێ سەرمایەگوزاری لەسەر خوێندن ناتوانێت گەشە بکات.
بەڵام لێرەدا گرفتێکی بنەڕەتی هەیە. زۆربەی دەرچووانی زانکۆکان هێشتا دامەزراندنی حکومی وەک ئامانجی یەکەمی خۆیان دەبینن. ئەم بیرکردنەوەیە لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا دروست بووە، چونکە سێکتەری گشتی لە هەرێمی کوردستان و عێراق بە گشتی گەورەترین خاوەنی کار بووە. بەڵام ئێستا بارودۆخەکە گۆڕاوە.
ئامارەکانی پڕۆژەی «هەژماری من» بە ڕوونی نیشان دەدەن کە سیستمی فەرمانبەری و مووچەخۆری گەیشتووەتە ئاستێکی زۆر فراوان. تا ئێستا ١,١٦٨,٠٠٠ فەرمانبەر و مووچەخۆر تۆمار کراون، زیاتر لە ٨٣٠ هەزار کارتی بانکی دابەش کراوە و نزیکەی ٨٠٠ هەزار کەس مووچەکانیان بە شێوەی ئەلیکترۆنی وەردەگرن. هەروەها لە کۆی ٤٧٤ هەزار خانەنشین و سودمەندی چاودێری کۆمەڵایەتی، ٤١٨ هەزاریان تۆمار کراون.
ئەم ژمارانە مانای ئەوەیە کە بەشێکی زۆری داهاتی گشتی بۆ مووچە و خەرجی کارگێڕی تەرخان دەکرێت. لەبەر ئەوە، چاوەڕوانی ئەوەی هەر ساڵ دەیان هەزار دەرچووی نوێ بخەنە ناو سیستمی فەرمانبەری، لە ڕووی ئابوورییەوە کارێکی ئاسان نییە. هیچ ئابوورییەک ناتوانێت بەردەوام بە زیادکردنی مووچەخۆران گەشە بکات، بە تایبەت ئەگەر سەرچاوەی سەرەکی داهاتەکەی پشت بە نەوت ببەستێت.
ئەگەر هەر ساڵ ٤٠ هەزار دەرچووی زانکۆ و پەیمانگا زیاد ببن، لە ماوەی دە ساڵدا نزیکەی ٤٠٠ هەزار گەنجی خوێندەوار دەچنە ناو بازاڕی کارەوە. ئەگەر ئەم ژمارەیە هەلی کاری گونجاوی بۆ دابین نەکرێت، ئەوا بێکاری گەنجان دەبێتە یەکێک لە گەورەترین هەڕەشەکانی سەر ئابووری و ئاسایشی کۆمەڵایەتی.
بێکاری تەنها نەبوونی مووچە نییە. بێکاری واتە لەدەستدانی هیوای گەنج، لاوازبوونی متمانە بە داهاتوو، دروستبوونی هەستی نادادپەروەری و گەشەکردنی ئارەزووی کۆچ. زۆرێک لە گەنجانی خوێندەوار لە ساڵانی ڕابردوودا هەوڵی کۆچیان داوە بۆ وڵاتانی ئەورووپا و ناوچەکە، نەک تەنها بۆ باشترکردنی دۆخی ژیانیان، بەڵکو بۆ دۆزینەوەی هەلی کار و دڵنیابوون لە داهاتوویان.
کۆچی هێزی کار و مێشکی زانستی یەکێکە لە گەورەترین زیانەکان بۆ هەر وڵاتێک. لە کاتێکدا کە وڵات ساڵانە خەرجیەکی زۆر تەرخان دەکات بۆ خوێندنی گەنجان و دواتر ئەو گەنجانە وڵات جێدەهێڵن، ئەوا وڵات لە گرنگترین سەرمایەی خۆی بێبەش دەبێت. لەبەر ئەوە، دابینکردنی هەلی کار تەنها مەسەلەیەکی ئابووری نییە، بەڵکو مەسەلەیەکی ستراتیژییە بۆ پاراستنی سەرمایەی مرۆیی.
لێرەوە گرنگی خاوەنکاربوون دەردەکەوێت. لە زۆربەی وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، سێکتەری تایبەت و کاروبارە بچووک و مامناوەندەکان سەرچاوەی سەرەکی دروستکردنی هەلی کارن. لە ئەڵمانیا و کۆریای باشوور و هۆڵەندا و زۆر وڵاتانی تر، زۆربەی کارە نوێیەکان لەلایەن کۆمپانیا و پرۆژەی تایبەتەوە دروست دەکرێن، نەک لەلایەن حکومەتەوە.
لە کۆریای باشوور، کە لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم یەکێک بوو لە هەژارترین وڵاتانی ئاسیا، حکومەت بە شێوەیەکی بەردەوام سەرمایەی لەسەر خوێندن و تەکنەلۆجیا و پاڵپشتی خاوەنکاربوون کرد. ئەنجامەکەی ئەوە بوو کە ئەمڕۆ کۆمپانیا گەورەکانی جیهان لەو وڵاتە سەرهەڵدەدەن و ملیۆنان دەرفەتی کاریان دروست کردووە.
هەرێمی کوردستانیش دەتوانێت سود لەو ئەزموونانە وەربگرێت. بۆ ئەوە پێویستە سیاسەتی گەنجان لە بنەڕەتدا بگۆڕدرێت. پێویستە گەنج فێر بکرێت کە دەرچوون لە زانکۆ کۆتایی ڕێگاکە نییە، بەڵکو دەستپێکی قۆناغێکی نوێی بەرهەمهێنان و داهێنانە.
زانکۆکان دەبێت زیاتر گرنگی بە فێرکردنی توانا پراکتیکییەکان بدەن. خوێندکاران پێویستە لە ماوەی خوێندندا فێری بەڕێوەبردنی کاروبار، پلاندانانی دارایی و بازاڕکردن و بەکارهێنانی تەکنەلۆجیا ببن. هەروەها دامەزراندنی ناوەندەکانی خاوەنکاربوون لە زانکۆکان دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ گۆڕینی بیرۆکەکانی گەنجان بۆ پرۆژەی ڕاستەقینە.
لە هەمان کاتدا، حکومەت دەبێت بەرنامەی تایبەت بۆ پاڵپشتی گەنجان دابنێت. دابینکردنی قەرزی کەم سوود، دروستکردنی سندووقی پاڵپشتی پرۆژە بچووکەکان، کەمکردنەوەی ئاڵۆزییە یاسایییەکان و هاندانی وەبەرهێنان لە بوارەکانی کشتوکاڵ، گەشتیاری، تەکنەلۆجیا، پیشەسازی و وزەی نوێ، هەنگاوگەلێکی گرنگن.
ئەگەر تەنها ١٠٪ لەو ٤٠ هەزار دەرچووە بتوانن پرۆژەی خۆیان دەست پێ بکەن، واتە ٤ هەزار پرۆژەی نوێ لە ساڵێکدا. ئەگەر هەر پرۆژەیەک بتوانێت تەنها سێ یان چوار دەرفەتی کار دروست بکات، ئەوا دەیان هەزار هەلی کاری نوێ دروست دەبێت. ئەم ژمارانە نیشان دەدەن کە خاوەنکاربوون دەتوانێت ببێتە چارەسەری ڕاستەقینەی کێشەی بێکاری.
لە کۆتاییدا، هەرێمی کوردستان لە بەردەم هەڵبژاردنێکی گرنگدایە. هەڵبژاردنی یەکەم ئەوەیە بەردەوام بین لە سیاسەتی چاوەڕوانیکردنی دامەزراندنی حکومی و هەر ساڵ ژمارەیەکی زیاتر لە گەنجان بخەینە ناو چاوەڕوانی بێکارییەوە. هەڵبژاردنی دووەمیش ئەوەیە گەنجان بکەین بە هێزی بەرهەمهێنان و خاوەنکار و دروستکەری کار.
داهاتووی هەرێمی کوردستان لە ژمارەی مووچەخۆرانی زیاترەوە دروست نابێت، بەڵکو لە ژمارەی خاوەنکاران و داهێنەران و بەرهەمهێنەرانی زیاترەوە دروست دەبێت. ئەگەر ئێستا هەنگاوی دروست بنرێت، ئەو ٤٠ هەزار دەرچووی ساڵانە دەتوانن ببن بە ٤٠ هەزار سەرچاوەی نوێی گەشە و پێشکەوتن. بەڵام ئەگەر پلاندانان و ئامادەکاری نەبێت، هەمان ئەو ژمارەیە دەتوانێت ببێتە یەکێک لە گەورەترین تاقیکردنەوەکانی ئابووری و کۆمەڵایەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵانی داهاتوودا.