ئیسلاما سیاسی ل کوردستانێ: هزرەکا نامۆ و دابڕایی ژ دۆزا نەتەوەیی
نڤێسین: ئدریس ئیسماعیل تروانشی
دیرۆکا بزاڤێن سیاسی ل کوردستانێ نیشان ددت کو دۆزا سەرەکی یا گەلێ کورد دۆزەکا نەتەوەیی، نیشتمانی و مافخوازی بوویە، بەرامبەر وان ڕژێمێن داگیرکەرێن ستەم و زۆرداری ل ناسنامە و ئاخا کوردان کری. د سەدێ بیستێ دا و ب تایبەت پشتی هەلوەشاندنا خیلافەتا عوسمانی و سەرهلدانا ڕەوتێن ئیسلامی ل دەڤەرێ، ئیسلاما سیاسی وەك چەمك و ئایدۆلۆژی، هاتە د ناڤ گۆڕەپانا سیاسی یا کوردی دا.
پرسیارا هزری و مێژوویی یا سەرەکی ئەڤەیە:
ئەرێ ئیسلاما سیاسی شیایە ببیتە چارەسەریەك بۆ دۆزا کوردی؟
یان بەرۆڤاژی، ژبەر ژێدەرێ خۆ یێ هزری یێ دەرەکی، جۆرەکێ دابڕینێ دگەل ڕاستیا مافێن نەتەوەیی یێن کوردان دروستکریە؟
١. هزرا سەپاندنی و ب بەڕنامە ژ دەرڤەی سنوورێن کوردستانێ ھاتی.
ئەگەر تماشەی مێژووییا ڕێڕەوا بزاڤێن ئیسلامی ل کوردستانێ بکەین، دیار دبیت کو ڤان هەموو ڕەوتان، ئیلهاما خۆ ژ ژینگەکا هزری و جوگرافی یا دەرەکی وەرگرتیە کو چ پەیوەندی ب ڕاستیا دۆزا کوردی ڤە نەبوویە :
- ڕەوتا ئیخوانی (مصری):
دەستپێکا پەیدابوونا هزرا ئیخوانی ل کوردستانێ ب ڕێکا (جماعة الإخوان المسلمين) یا مصرێ بوو (کو ل سالا ١٩٢٨ێ ژلایێ حسن البنا ڤە هاتبوو دامەزراندن). ئەڤ هزرە ل ساڵێن پێنجیان ب ڕێکا کەسایەتیێن وەکی (محمد محمود الصواف) و مامۆستایێن عەرەب یێن ناڤەڕاست و باشوورێ عیراقێ گەهشتە کوردستانێ و ل دەڤەرێن وەک گوندێ ئێتێتێ ل دهۆکێ و پاشان ل هەلەبجە بەلاڤبوو - ڕەوتێ ئیرانی و ئەفغانی:
د ساڵێن هەشتێیان دا ب کاریگەرییا شۆڕشا ئیسلامی یا ئیرانێ (١٩٧٩) و دروشمێ هنادەرکرنا شۆڕشێ “تصدير الثورة” یێ ئیمام خومەینی، و هەروەسا کاریگەرییا “جیهادا ئەفغانی”، چەندین گروپێن دی یێن ئیسلامی ل کوردستانێ دروست بوون، کو پشتەڤانیا خۆ یا هزری، ئابووری و چەکداری ب تەمامی ژ تەهران یان ناڤەندێن جیهادی یێن دەرەکی وەردگرتن.
ڤێ چەندێ سەلماند کو ئەڤ ڕەوتە نه بەرهەمێ ئێش و ئازار و ستەم و زۆرداری یا ل سەر جڤاك و نەتەوەیێ کوردی بوون، بەلکو ژ ئەنجامێ هەژمۆنەکێ بوو، کو ژ ناڤەندێن هەرێمی بەرەڤ کوردستانێ هاتبوو.
٢. بێدەنگی و ناکۆکی دگەل دۆزا کوردی (١٩٢٨ – ١٩٥٨)
دیارترین بەلگە کو ئیسلاما سیاسی خزمەتا دۆزا نەتەوەیی یا کوردی نەکریە، بێدەنگیا وێ یا مێژوویی بوویە د قۆناغێن زێڕین یێن تێکۆشینا کوردی دا. ژ ساڵا ١٩٢٨ تا ١٩٥٨ێ، د ئهدەبیاتێن ئیخوانان دا، (ڕۆژنامە، گوڤار، یان بەیاننامەیان دا)، چ ئاماژەك ب ماف و دۆزا نەتەوەییا کوردی نەهاتیە کرن.
سەرباری ڤێ چەندێ، ل ساڵا ١٩٥٨ێ دەمێ شۆڕشا ١٤ی تەموزێ ل سەر کیستێ ڕووخاندنا ڕژێما پادشایەتی سەرکەفتی، ئیخوانان ئەڤ شۆڕشە ب شۆڕشا ڕەش (الثورة السوداء) ب ناڤکر، تەنها ژبەر وێ چەندێ، کو پەیوەندیێن وان دگەل دەستەلاتدارێن ڕژێما پاشایەتی د باشبوون. ئەڤە ژی نیشان ددت کو بەرژەوەندیا ئایدۆلۆژی یا فرەنەتەوەیی ل با وان هەرتم پێشتر بوویە ژ ئازادیا گەلێ کورد.
٣. دانان جێگرێ وەهمی پشتی نسکۆیا ١٩٧٥ێ
پشتی ڕاوەستانا شۆڕشا ئەیلوولێ ل ساڵا ١٩٧٥ێ، بزاڤێن ئیسلامی هەولدا، کو خۆ وەك جێگر ( بدیل) بۆ شۆڕشا ڕزگاریخوازی یا کوردی نیشابدەن. وان هزر دکر کو شۆڕشا کوردی ب سەرکردایەتیا مەلا مستەفا بارزانی بدوماهیك هاتیە و دەم هاتیە گەنجێن کورد ب ناڤێ “جیهادێ” بەرەڤ ئایدۆلۆژیایەکا نە-نەتەوەیی ڤە ببەن.
لێ ئەڤ هەولە، نە هەر نەبوونە ئەگەڕێ بەرهەمهێنانا فۆرمولەکا ئازادیخوازانە بۆ کوردستانێ، بەلکو بزاڤێن ئیسلامی ڕووبەڕووی لێکترازان و هەڤرکیێن ناڤخۆیی بوون وەکی ململانێ یا دناڤبەرا (صدیق عبدالعزیز و صلاح الدین محمد بهاء الدین) دا د ساڵێن هەشتێیان، کو تێدا تێرمێ حیزبایەتیێ ل سەر کیستێ پرسێن نەتەوەیی گەشەدکر.
٤. نەبوونۆ پرۆژەیەکێ ئەکادیمی و دەولەتداریێ بۆ کوردان
ئیسلاما سیاسی ل کوردستانێ د گۆتارا خۆ دا ب بەردەوامی درووشمێن گشتی یێن (ئوممەتگەری) بلندکرینە، ئەڤ چەندە ژی بوویە ئەگەر، کو چ پرۆژەیەکێ سەربەخۆخوازی یان ستراتیژی بۆ “دیارکرنا مافێ چارەنڤیسێ گەلێ کورد” نەبیت.
حیزبێن ئیسلامی یێن کوردی (چ بزوتنه وه، یەکگرتوو، یان کۆمەڵ) نەشیانە مۆدێلەکا تێکەڵ یا (ئاین و نەتەوەیێ) یا ڕەسەن پێشکەش بکەن، کو سەربەخۆیا هزری هەبیت، بەلکو د دابەشبوونا خۆ دا بۆ سەر چوار ڕەوتێن سەرەکی (مەصری، ئیرانی، سعودی، و سۆفیگەری)، هەمیشە پاشکۆیەك بووینە بۆ ڕۆژەڤێن ڕامیاری یێن پایتەختێن دەروبەر (قاهیره، تاران، ڕیاض).
دئەنجامدا:
ئیسلاما سیاسی ل کوردستانێ فاکتەرەکێ خۆڕسک و ناڤخۆیی نەبوویە، بەلکو پێشهاتەکا نامۆ و هاوردەکری بوویە، کو ب ڕێکا ئەدەبیاتێن دەرەکی هاتینە د ناڤ جڤاکێ کوردی دا. ئەڤ هزرە نە هەر نەبوویە پشتەڤان بۆ گەشەکرنا دۆزا نەتەوەیی، بەلکو د گەلەك قۆناغێن مێژوویی دا (ب تایبەت ساڵێن ١٩٢٨ تا ١٩٥٨، و ململانێن بێ سەروبەر یێن ساڵێن هەشتێیان) وەکی ئاستەنگەك د ڕێیا دروستبوونا ئێکگرتنەکا هزری و نەتەوەیی دا دەرکەفتیە. چونکە ئایدۆلۆژیایەك کو ژێدەرێ هزرا وێ ل دەرڤەی کوردستانێ بێت، ئارمانجا وێ دروستکرنا دەولەتەکا کوردی نابیت.
