گرنگترین ژێده‌رێن مێژوویا كوردستانا كه‌ڤن

د.ریبر مایى

ژێده‌رێن پێزانینان ل سه‌ر هه‌ر تشته‌كێ مروڤێ به‌رێ پاشڤه‌ هێلاى د مێژوویا كه‌ڤندا هاتینه‌ وه‌رگرتن چ ئه‌و پا شمایێن مادیبن وه‌كى ئاڤاهى و ئامیران، یان پاشمایێن هه‌یكه‌لێن هه‌ستیان یان تێكستێن نڤیسیبن.

ئێك: شینوار
هه‌ڵكولینێن شینواران كاره‌كێ رێكخستیه‌ بۆ دیتنا پاشمایێن به‌رێ، یێن دناڤ جهێن شینواراندا و ڤه‌كولینا وان ده‌رێخستنا یا كو د شیاندا بهێته‌ ده‌رێخستن، چ ده‌رباره‌ى ژیانا مروڤان و شارستانیه‌تا وان د وان چه‌رخاندا ئه‌وێن وان ژیانا خو تێدا دبره‌ سه‌رى.

سه‌ره‌راى گرنگیا ژێده‌رێن شینواران بۆ ڤه‌كه‌لینا مێژوویا كوردستانێ یا كه‌ڤن، هه‌ڵكولینێن شینوارێن رێكخستى ل كوردستانى ل ساڵا(1928ز) ده‌ستپێكرن، كو هه‌ڵكوله‌را ئه‌مریكى (دوروسى كارود) ده‌ست ب هه‌لكولینێن خۆ ل شكه‌فتا زه‌رزى و هزامێرد ل پارێزگه‌ها سلێمانیێ كر. دیسان شاندێ شینواران یێ زانكۆیا مه‌شیگان یا ئه‌مریكى، ب ڤى كارێ هه‌ڵكولینێ ل شكه‌فتا شانه‌ده‌ر ب سه‌روكاتیا پروفیسور(رالف سولیكى) كر، دیسان شاندێ شینواران ژ زانكۆیا شیكاكو یا ئه‌مریكى ب سه‌روكاتیا پروفیسور (روبرت بریدوود) ل گوندێ جه‌رمو بێ رابووى .

ژ لایه‌كێ دیڤه‌ گه‌له‌ك جهێن شینواران ل پارێزگه‌ها دهوكێ هه‌نه‌، مینا په‌یكه‌رێ شكه‌فتا گوندكێ و مله‌ مێرگێ و شكه‌فتا هه‌ڵامه‌تا و په‌یكه‌رێ خنس و شكه‌فتا چارستین. هه‌روه‌سا هه‌لكولینێن شینواران ل باژێرى سه‌قز و شنو ل رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ هاتینه‌كرن و هنده‌ك شینوار دیتینه‌. دیسان گه‌له‌ك شینوارێن كه‌ڤن ل باكورێ كوردستانێ هه‌نه‌، نه‌خا سمه‌ ده‌ڤه‌را وانێ.

دوو: (ژێده‌رێن نڤیسینێ)
مه‌به‌ست پێ ئه‌و ژێده‌رن ئه‌وێن هاتینه‌ نڤیسین، كورتیه‌ك لسه‌ر ئه‌وان ژێده‌ران:
1- په‌رتووكێن ئایینى: پێزانین ل سه‌ر مێژوویا كوردستانا كه‌ڤن به‌رى ده‌ستپێكرنا هه‌لكولینان ب تنێ ل سه‌ر ده‌نگوباس و ئاماژیێن مێژوویى بوون، كو هنده‌ك د ته‌وراتێدا (الكتاب المقدس) هاتینه‌ و ل گه‌ل هندى َ ته‌وراتێ ناڤێ كوردان نه‌ هینایه‌ ، به‌لێ بتنێ به‌حسێ ملله‌تێن خوری و ئورارتی و میدی )كریه‌. دیسان د ئافیستایێ دا ئاماژه‌ ب رێنما و داب ونه‌ریتێن زه‌ره‌ده‌شتیان داینه‌، هه‌روه‌سا ئینجیلێ ژى ئاماژه‌ ب مه‌جوسیان دایه‌ كو مه‌به‌ستا وان زه‌ره‌ده‌شتینه‌، دیسان قورئانا پیروز ژى ئاماژه‌ ب پیروزیا خاكا كورستانێ دایه‌ وباسێ چیایێ جودى كریه‌ درویدانا توفانێ دا.
2- ژێده‌رێن كلاسیكى (یونانى و رومانى): هنده‌ك ژ مێژوویا كوردستانێ یا كه‌ڤن دیاركریه‌،ل ده‌ستپێكى مێژوونڤیسێ گریكى هیرودوتس (484-425پ.ز) دهێت، یێ كو ل سه‌ر شارستانیا میدیان ئاخفتى ب تایبه‌تى ده‌ما په‌سنا باژێرێ ئه‌كبه‌تانا دكه‌ت. ژ مێژوونڤیسێن گریكى یێن دى زه‌ینه‌فون یێ كو دپه‌رتوكا خودا ئه‌وا ب ناڤێ ئه‌ناباسیس (بیرهاتن) ل سالا 401پ.ز به‌حسێ خه‌لكێ كوردستانێ كرى، وداینه‌نیاسین ب ناڤێ كاردوخى. دیسان مێژوویا ئه‌ریان ئه‌وێ رویدانێن رۆژانه‌ نڤیسى ده‌رباره‌ى هێرشا ئه‌لكزه‌نده‌رێ مه‌گدونى بو سه‌ر روژهه‌لاتێ و بورینا وى دناڤ كوردستانێ و داگیركرنا هه‌ولێرێ(ئه‌ربیل) ژێده‌ره‌كێ گرنگه‌ . یا فه‌ره‌ ئه‌م مێژوونڤیسێ گریكى پلیبوس (202- 120پ.ز) ژبیر نه‌كه‌ین ئه‌وێ بۆ جارا ئێكێ زاراڤێ میزوپوتامیا بكارهیناى كو مه‌به‌ست ئه‌و ده‌ڤه‌رێن دكه‌ڤنه‌ دناڤبه‌را رویبارێن دیجله‌ وفورات و ده‌وروبه‌را كو زور به‌ى ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ بخو ڤه‌دگریت. ده‌نكوباسێن كوردستانێ د په‌رتوكا جوكرافیزانێ یونانى سترابوون (64پ.ز- 21ز). دا هاتیه‌ ودیاركرى یه‌ ده‌ڤه‌را كوردوئینى دكه‌ڤیته‌ دناڤبه‌را باژێرێ ئامه‌د و موشێدا هه‌روه‌سا ئاماژه‌ ب لایه‌نێ ئاڤه‌دانكرنێ ل ده‌ڤه‌را كوردوئینى دایه‌. ژ په‌رتوكێن دى مێژوویا پلوتارخ( 45-120ز) ب ناڤێ ژیانامه‌ (السیر) ل سه‌ر ده‌مێ رومانى كو دبیته‌ ژێده‌ره‌كێ گرنگ بۆ ده‌ڤه‌را

 رۆژهه‌لاتا ناڤین.
3- ژێده‌رین سریانی: ژ ژێده‌رین گرنگن بۆ مێژوویا كوردستانێ و گرنگیا ڤان ژێده‌ران د وێ چه‌ندێدایه‌ كو هاتینه‌ نڤیسین ل چه‌رخێ به‌رى ئیسلامێ، زێده‌بارى كو هنده‌ك ژمێوونڤیسێن سریانى كورد بوون وهنده‌كێن دى ل كوردستانێ ژیابوون سه‌ره‌راى په‌یوه‌ندیێن كوردان ل گه‌ل ده‌وله‌تێن ساسانى و رومانى ، وپه‌رتووكا مێژوونڤیس مشیحا زه‌خا ئه‌وا بناڤێ (تاریخ اربل) ئاماژه‌ دایه‌ هه‌وێن له‌شكه‌ریێن په‌ره‌سى (ئه‌شكانى) و هه‌ڤپه‌یمانا په‌ره‌سیا میرنشینا ئه‌دیابینا كوردى دژى ده‌وله‌تا رومانى و په‌یوه‌ندیێن وێ مێرنشینێ ل گه‌ل هه‌رێما كوردوئینى، ژ لایه‌كێ دویڤه‌ ژێده‌رێن سریانى ئاماژه‌دایه‌ وێ زورداریا ل مه‌سیحیان هاتیه‌ كرن ل كوردستانێ ل سه‌ر ده‌ستێ شاهێن ده‌وله‌تا ساسانى.
4- ژێده‌رێن ئه‌رمه‌نى: ژ ژێده‌رێن گرنكن ل سه‌ر مێژوویا كوردستانێ چونكه‌ مێژوویا ئه‌رمینیا یا گرێداى بوو ب مێژوویا كوردانڤه‌ ، و ژ مێژوونڤیسێن ئه‌رمه‌نى موسا الخورینى ئه‌وێ ناڤێ مار (ب ئه‌رمه‌نى دبێژنه‌ میدیان) ل ده‌وروبه‌رێن رویبارێ ئاراس دژین.دیسان مێژوونڤیس ئه‌لیزێه‌ وردبت به‌حسێ شه‌رێ د ناڤبه‌را فارس و ئه‌رمه‌نیاندا ل چیایێ كودك (جودك، جودى)دكه‌ت.
5- ژێده‌رێن فارسی: ژ ژێده‌رێن گرنگن ل سه‌ر مێژوویا كوردستانێ، ژپه‌رتوكێن فارسیێن گرنگ (كارنامه‌اردشیر بابكان) ئه‌وا به‌حسێ كه‌سه‌كى ب ناڤێ (مادك) شاهێ كوردان كرى ده‌مێ شوره‌شه‌ك دژى ساسانى یا كرى، هه‌روه‌سا په‌رتوكا (خداى نامه‌)ل سه‌ر ده‌مێ یزدگردێ سیێ( 633- 651ز) ئه‌وا ئاماژه‌ دایه‌ ناڤێ كورد ، و په‌رتوكا (شاهنامه‌)یا (فیرده‌وسى)، ئاماژه‌ دایه‌ نه‌ژادێ كوردان د چێروكا شاه زوحاكیدا.
5- ژێده‌رێن عه‌ره‌بى: هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌ڤ ژێده‌ره‌ ده‌رباره‌ى مێژوویا كه‌ڤن دره‌نگ هاتینه‌ نڤیسین، به‌لێ وان گرنگیا خو هه‌یه‌، نه‌خا سمه‌ ده‌رباره‌ى پێزانینێن وان ل سه‌ر ده‌مێ هاخامه‌نشى و ئوشكانى و ساسانى، وه‌كى په‌رتوكا(الاخبارالگوال) یا مێژوونڤیس ده‌ینوه‌رى ، و په‌رتوكا (تاریخ الرسل و الملوك) یا مێژوونڤیس گبرى ، هه‌روه‌سا په‌رتوكا(مروج الژهب ) یا مێژوونڤیس مه‌سعودى، زێده‌بارى گه‌ل كه‌له‌ك ژێده‌رێن دى.