ڕاپۆرتی ئاماری و یاسایی: شوێنەوارەکانی هێرش و بۆردومانەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ سەر هەرێمی کوردستان
پێشەکی
پاراستنی ژیان و ئاسایشی هاووڵاتیان مەدەنی و پاراستنی سەروەریی خاک، لە بنچینە سەرەکییەکانی یاسای نێودەوڵەتین. ئەم ڕاپۆرتە بەپێی نوێترین داتا فەرمییەکان، لێکۆڵینەوەیەکی ورد لە قەبارەی زیانە مرۆییەکان و دابەشبوونی جوگرافیی هێرشە بەردەوامەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ سەر هەرێمی کوردستان دەکات، بە تایبەتی دوای بۆردومانکردنی بنکەکانی حزبی کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستان لە زڕگوێزەڵەی سلێمانی.
یەکەم: نوێترین ئاماری قوربانیانی مرۆیی (دواین نوێکردنەوە)
بەپێی دواین ئامارە فەرمییە تۆمارکراوەکان، قەبارەی زیانە گیانییەکانی هێرشەکانی ئێران بەم شێوازەی خوارەوەیە:
بۆردومانی زڕگوێزەڵە (سلێمانی): لە ئەنجامی بۆردومانێکی ڕاستەوخۆی کۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ سەر بارەگاکانی کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستان لە ناوچەی زڕگوێزەڵەی سەر بە پارێزگای سلێمانی، ٩ پێشمەرگە شەهید بوون.
کۆی گشتیی قوربانیانی هێرشەکانی ئێران: بە تۆمارکردنی ئەم قوربانییە نوێیانە، کۆی گشتیی قوربانیانی هێرشەکانی ئێران بۆ سەر هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە ١٤٤ کەس.
شەهیدان: ژمارەی سەرجەم شەهیدان گەیشتووەتە ٣٠ شەهید.
برینداران: ژمارەی برینداربووان گەیشتووەتە ١١٤ بریندار.
دووەم: شیکردنەوەی ئاماریی هێرشەکان و دابەشبوونی جوگرافی
پاڵپشت بەو ئامار و داتایانەی لە فەرمانگە فەرمییەکان و ڕێکخراوەکانی چاودێرییەوە (وەک CPT) تۆمار کراون، پۆلێنکردنی هێرشەکان بەپێی جوگرافیا و جۆری چەک بەم شێوازەی خوارەوەیە:
١. دابەشبوونی هێرشەکان بەپێی پارێزگاکان (کۆی گشتی ٦٩٥ هێرش):
پارێزگای هەولێر: بە ڕێژەی %٧٨ بەرکەوتەی شێرکێشی هێرشەکان بووە، کە دەکاتە ٥٤٤ هێرش.
پارێزگای سلێمانی: بە ڕێژەی %١٨ کە دەکاتە ١٢٣ هێرش (بۆردومانی زڕگوێزەڵەش دەکەوێتە ئەم چوارچێوەیەوە).
پارێزگای دهۆک: بە ڕێژەی %٣ کە دەکاتە ٢٢ هێرش.
پارێزگای هەڵەبجە: بە ڕێژەی %١ کە دەکاتە ٦ هێرش.
٢. جۆری چەکە بەکارهاتووەکان بەپێی ناوچەکان (کۆی گشتی ٨٠٩ هێرش):
ئامارەکان نیشانی دەدەن کە زۆربەی هێرشەکان لە ڕێگەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن) و دواتر مووشەکەوە ئەنجام دراون:
هەولێر: ٤١٩ هێرشی درۆنی و ٥٨ هێرشی مووشەکی (کۆی گشتی: ٤٧٧).
سلێمانی و هەڵەبجە: ١٩٤ هێرشی درۆنی و ٤١ هێرشی مووشەکی (کۆی گشتی: ٢٣٥).
ئیدارەی سەربەخۆی سۆران: ٥٩ هێرشی درۆنی و ٩ هێرشی مووشەکی (کۆی گشتی: ٦٨).
دهۆک: ٢٩ هێرشی درۆنی بەبێ تۆمارکردنی هێرشی مووشەکی فەرمی (کۆی گشتی: ٢٩).
سێیەم: جۆری هێرشەکان لە کاتی توندبوونی ململانێ ناوچەییەکاندا
لە ماوەی سێ مانگی جەنگ و توندبوونی ململانێکانی نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێراندا، هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی ٧٥١ هێرش بووەتەوە، کە لایەنە ئەنجامدەرەکان و جۆری چەکەکانیان بەم شێوەیە پۆلێن کراون:
لایەنی ئەنجامدەر: %٦٠ی هێرشەکان لە لایەن گرووپە هاوپەیمانەکانی ئێران لە عێراق ئەنجام دراون، و %٤٠ی هێرشەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە لایەن هێزەکانی خودی ئێرانەوە بووە.
شێوازی هێرشەکان:
درۆن (فڕۆکەی بێفڕۆکەوان): ٥٩٨ هێرش.
مووشەک: ١٤٩ هێرش.
تۆپخانە: ١٢ هێرش.
تەقەکردنی ڕاستەوخۆ: ١ هێرش.
چوارەم: شیکردنەوەی یاسایی لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە
ئەم ژمارە بەرزانەی قوربانیان (١٤٤ قوربانی؛ ٣٠ شەهید و ١١٤ بریندار) و بە ئامانجگرتنی خەڵکی مەدەنی و بنکە ناوبەناوەکان، چەندین بنەمای سەرەکیی یاسایی پێشێل دەکەن:
پێشێلکردنی مافی ژیان و یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی (IHL): بەپێی ماددەی ٣ی هاوبەشی ڕێککەوتننامەکانی جنێڤ (١٩٤٩) و پڕۆتۆکۆلی یەکەم (١٩٧٧)، بە ئامانجگرتنی شوێنە نا-سەربازییەکان یان ئەو کەسانەی لە کاتی هێرشەکەدا بەشدار نین لە شەڕی ڕاستەوخۆدا، قەدەغەیە. شەهیدبوونی ٩ پێشمەرگەی کۆمەڵە لە زڕگوێزەڵە بەهۆی نەبوونی مەرجی جیاکاری (Distinction) لە هێرشەکەدا، دەکەوێتە چوارچێوەی پێشێلکاریی توندی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتییەوە.
بەزاندنی سەروەریی خاکی عێراق: پاڵپشت بە ماددەی ٢، بڕگەی ٤ی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان، هەر بەکارهێنانێکی هێزی سەربازی یان هێرشی مووشەکی و درۆنی لە لایەن دەوڵەتێکی دەرەکییەوە بۆ سەر خاکی دەوڵەتێکی تر بەبێ ڕەزامەندیی فەرمی، پێشێلکارییەکی گەورەی سەروەرییە و بەرپرسیارێتیی یاسایی دەخاتە سەر کۆماری ئیسلامیی ئێران.
مافی قەرەبووکردنەوە (Reparation): بەپێی پڕۆژە یاسای بەرپرسیارێتیی دەوڵەتان (کۆمیسیۆنی یاسای نێودەوڵەتی، ٢٠٠١)، دەوڵەتی ئێران بەهۆی ئەم زیانە گیانی و ماددییە سەلمێنراوانەوە (بە تایبەت شەهیدبوونی ٣٠ کەس و برینداربوونی ١١٤ی تر) پابەند دەکرێت بە پێشکەشکردنی قەرەبووی دارایی (Compensation) بە زیانلێکەوتووان و کەسوکاری شەهیدان، لەگەڵ پێشکەشکردنی بەڵێنی فەرمی بۆ دووبارەنەکردنەوەی هێرشەکان.
دەرئەنجام
ئامارەکان نیشانی دەدەن کە هەرێمی کوردستان بەهۆی پێگە جوگرافی و سیاسییەکەیەوە بەردەوام باجی ململانێ نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان دەدات. کۆبوونی زیاتر لە ١٤٤ قوربانی مرۆیی و ئەنجامدانی سەدان هێرشی درۆنی و مووشەکی، بەڵگەی حاشاهەڵنەگرن بۆ پێشکەشکردنی دۆسیەیەکی یاساییی بەهێز لە لایەن حکومەتی فیدراڵیی عێراقەوە بۆ ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بەمەبەستی ناچارکردنی ئێران بە ڕاگرتنی دەستبەجێی هێرشەکان و قەرەبووکردنەوەی گشت زیانلێکەوتووان.
