دواحستنی مووچە تاوانێکی گەورەیە

سوهەیل تاهیر

یەکێک لە قووڵترین و بەئازارترین برینەکانی پەیوەندی نێوان بەغدا و هەرێمی کوردستان. پرسی دواخستنی مووچە و بڕینی شایستە داراییەکان تەنها بابەتێکی ژمێریاری یان نەبوونی پارە (سیولە) نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی جۆرە عەقلیەتێکی سیاسی و مێژووییە کە دەکرێت لە چەند ڕەهەندێکەوە سەیر بکرێت:

١. عەقلیەتی دەسەڵاتی ناوەندی و پاشکۆیەتی

ئەو عەقلیەتەی لە پشت بەڕێوەبردنی ئەم دۆسیەیەوەیە، هێشتا نەیتوانیوە بە تەواوی لەگەڵ سیستمی فیدراڵیدا ڕابێت. زۆرجار بەغدا وەک ئامرازێکی گوشاری سیاسی و دەستەمۆکردن سەیری قووتی خەڵک دەکات. کاتێک لە ناوچەکانی تری عێراق کێشەی نەختینە دروست نابێت بەڵام بۆ هەرێم دەبێتە قەیران، ئەوە دەیسەلمێنێت کە پێوەرەکە هەمیشە یاسایی یان دارایی نییە، بەڵکو گرێدراوی ڕێککەوتن و ململانێ سیاسییەکانە.

٢. پرسی هاووڵاتیبوون: دەستووری لەسەر کاغەز و فەرامۆشی لە واقیعدا

لە ڕووی دەستووری و دروشمە فەرمییەکانەوە، کورد بە هاووڵاتی عێراق هەژمار دەکرێت و دەبوو وەک هەر پارێزگایەکی تری عێراق مافە سەرەتاییەکانی (کە مووچە دیارترینیانە) پارێزراو بێت. بەڵام لە واقیعدا، کاتێک کێشە دێتە سەر شایستەکان، مامەڵەکە دەگۆڕێت بۆ جۆرێک لە “سزادانی بەکۆمەڵ”ی فەرمانبەران. ئەمەش وا دەکات هاووڵاتی کورد هەمیشە ئەو هەستەی لادروست بێت کە وەک هاووڵاتی پلە دوو سەیر دەکرێت.
٣. مێژوویەکی پڕ لە بەڵێنی درۆ و کارەسات
ئەو دەستەواژەیەی ئاماژەی پێ دەکەیت کە کاتی خۆی دەگوترا “کورد دوو مافی هەیە”، نموونەیەکی تالی ئەو عەقلیەتە چەواشەکەرەیە کە لە مێژووی عێراقدا هەبووە. دەسەڵاتدارانی بەغدا لە لایەکەوە بە قسەی خۆش باسی هاوبەشی و مافی نەتەوەییان دەکرد، بەڵام لە لایەکی ترەوە کاتێک بەرژەوەندییان دەخواست، دڕندەترین تاوانی وەک ئەنفال و کیمیابارانیان دژ بە هەمان ئەو “هاوولاتیانە” ئەنجام دەدا. ئەم مێژووە سەلماندوویەتی کە بەڵێنە فەرمییەکان بەبێ گەرەنتی ڕاستەقینە و سەپاندنی یاسا، هیچ بەهایەکیان نییە.

٤. دوو فۆرمی مامەڵەکردن لەگەڵ “سیولە”

ئەوەی کە بۆچی تەنها بۆ هەرێم سیولە کەم دەکات، دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی یاسای بودجە و ئەو مەرج و بەربەستانەی کە بەغدا دەیانخاتە بەردەم ناردنی شایستە داراییەکان (وەک دۆسیەی نەوت، داهاتی ناوخۆ، و وردبینی لیستی فەرمانبەران). بەغدا ئەم مەرجانە دەکاتە بیانوو بۆ ڕاگرتنی پارە، لە کاتێکدا فەرمانبەری ناوچەکانی تری عێراق بەبێ ئەم ئاڵۆزییانە مووچەکانیان وەردەگرن. ئەم جیاکارییە دەریدەخات کە “عەقلیەتی ناوەندگەرایی و سزادان” هێشتا بەسەر گیانی دەستوور و هاوچەرخیدا زاڵە.

چەمکی ڕاستەقینەی دەوڵەتداری و نیشتمانپەروەری لەوەدایە کە ژیانی هاووڵاتیان نەکەوێتە ململانێی هێزە سیاسییەکانەوە. کاتێک قووتی خەڵک دەکرێتە کارتێکی فشار، واتا عەقلیەتی حوکمرانی هێشتا لە قۆناغی تۆڵەسەندنەوە و سەپاندنی هێزدایە، نەک پاراستنی مافی هاووڵاتیبوون.