یەکسانیی هەموو زمانەکان لای خودا

ستار ئەحمەد

​زمان وەک دیاردەیەکی گەردوونی و نیشانەیەکی مەزنی بوون، یەکێکە لە بێبنترین و فرەڕەهەندترین ئەو دەربڕینانەی کە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی دانایی و توانای بێپایانی خودایە. کاتێک لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی، هزری، زانستی و وێژەییەوە لە زمانەکان دەکۆڵینەوە، دەگەینە ئەو ڕاستییە حاشاهەڵنەگرەی کە هەموو زمانێک لە بنەڕەتدا خاوەن پیرۆزییەکی یەکسان و هاوشێوەیە لەلایەن خوداوە، چونکە هیچ زمانێک بەبێ ویست و بەخشش و نەخشەسازی ئەو نەهاتووەتە کایەوە. لە ڕوانگەی هزری و فەلسەفییەوە، زمان تەنیا کەرەستەیەک نییە بۆ گواستنەوەی زانیاری یان ڕاپەڕاندنی کاروباری ڕۆژانە، بەڵکو زمان ڕووداوێکی گەورەی بوونناسییە کە تێیدا مرۆڤ دەتوانێت جیهان بناسێت و پێناسەی خۆی بکات. خودا کاتێک توانای ئاخاوتن و دەربڕینی بەخشی بە مرۆڤ، لە ڕاستیدا دەروازەی تێگەیشتن و بیرکردنەوەی بۆ واڵا کرد، ئەم توانایەش لە هەموو مرۆڤایەتیدا بە شێوازی جۆراوجۆر و بە ڕەنگی جیاواز ڕەنگی داوەتەوە، کە ئەمەش خۆی لە خۆیدا نیشانەی ته‌واوی و بێگەردی هێزی ئافراندنە. فرەیی زمانەکان لەسەر گۆی زەوی، نەک هەر نیشانەی جیاوازی و دوورکەوتنەوە نییە، بەڵکو بەڵگەیەکی ڕوونە لەسەر دەوڵەمەندی و جوانی ئەو نەخشە گەردوونییەی کە خودا بۆ مرۆڤایەتی کێشاویەتی، بەو پێیەی هەموو زمانێک گۆشەنیگایەکی تایبەت و پەنجەرەیەکی جیاوازە بۆ بینینی ڕاستی و ناسینی جیهان، هیچ زمانێک لە لایەن خوداوە لە زمانێکی تر باڵاتر یان کەمتر نییە، چونکە هەموویان لە یەک سەرچاوەی سەرەکییەوە سەرچاوەیان گرتووە کە ئەویش توانای بەخشراوی خوداییە بە مرۆڤ. ئەم بەخشینە گشتگیرە پێمان دەڵێت کە چەمکی پیرۆزی ناچێتە خانەی تایبەتکردنی زمانێک بەسەر زمانێکی تردا، بەڵکو هەر زمانێک کە توانای گەیاندنی ڕاستی و چاکەی تێدا بێت، نیشانەیەکی زیندووی هێزی بەدیهێنەرە.
​لە لایەکی ترەوە، ئەگەر لە ڕوانگەیەکی زانستی و زمانەوانییەوە سەیری بابەتەکە بکەین، زانستی نوێی زمانەوانی دەیسەلمێنێت کە هەموو زمانەکانی جیهان، بێ جیاوازی، خاوەن پێکهاتە، ڕێزمان و ڕێکخستنێکی ئاڵۆز و ڕێکوپەکن کە توانای دەربڕینی فراوانترین و ئاڵۆزترین هزرە مرۆییەکانیان هەیە، هیچ زمانێکی سەرەتایی یان ناتەواو لە جیهاندا بوونی نییە، هەر کۆمەڵگەیەک بەپێی پێداویستییە هزری و ژینگەییەکانی خۆی زمانەکەی گەشە پێداوە، ئەم ڕاستییە زانستییەش بە تەواوی هاوتایە لەگەڵ ئەو چەمکە فەلسەفی و ئاینییەی کە دەڵێت خودا هەموو گەلان و زمانەکانی بە یەکسانی ئافراندووە و چاوی لێبووردەیی و بەخشندەیی ئەو بەسەر هەموویاندا وەک یەک وایە. زمانەکان لە ڕووی پێکهاتەی دەنگی و واتاییەوە پەرژینێکی پتەویان هەیە کە پێشاندەری هێزی بیرکردنەوەی مرۆڤە، ئەم هێزەش دیسان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کەرەستە سەرەتاییانەی کە خودا لە ناخی مرۆڤدا چاندوونی. بەم شێوەیە، زانست دەبێتە پاڵپشتێکی بەهێز بۆ ئەوەی بزانین کە جیاوازی زمانەکان تەنیا جیاوازی شێوە و ڕوواڵەتە، بەڵام لە ناوەڕۆکدا هەموویان یەک ئامانج دەپێکن کە ئەویش دۆزینەوەی ڕاستی و بەستنەوەی مرۆڤە بە دەوروبەر و بەدیهێنەرەکەیەوە. پیرۆزی زمان لەوەدایە کە دەبێتە پردی پەیوەندی نێوان زەوی و ئاسمان، نێوان مادە و گیان، نێوان کاتی و هەمیشەیی، ئەم کەرەستە دەروونی و هۆشمەندییەش بە بڕی یەکسان بەخشراوە بە هەموو زمانەکان بەبێ ئەوەی یەکێکیان بەسەر ئەوی تریاندا فەزڵبکرێت یان تایبەتمەندییەکی ڕەهای پێبدرێت کە ئەوانی تر لێی بێبەش بن. مرۆڤ ناتوانێت بە یاسای سەر زەوی پێوانەی زمانی بە نرختر بکات، چونکە لای سەرچاوەی بوون، هەموو زمانەکان دەروازەی لێکتێگەیشتنی مرۆڤایەتین.
​لە ڕوانگەی وێژەیی و جوانیبێژییەوە، زمان کایەیەکە تێیدا گیانی مرۆڤ بەرز دەبێتەوە و دەگاتە لوتکەی داهێنان، تێیدا مرۆڤ دەتوانێت بە زمانە جیاوازەکان هاواری ناخی خۆی، خۆشەویستی، ئازار و سۆزەکانی دەرببڕێت، کاتێک شاعیرێک یان نووسەرێک بە هەر زمانێک بێت دەقێکی وێژەیی پرشنگدار دەنووسێت، لە ڕاستیدا پەردە لەسەر بەشێک لە جوانیکانی ئافراندنی خودایی لادەدات. وێژەی هەر گەلێک، ئاوێنەی دەروونی ئەو گەلەیە و خودای گەورەش کاتێک ئەم هەموو ڕەنگاڵەییەی لە زمانەکاندا دروست کردووە، ویستوویەتی تابلۆیەکی فرەڕەنگ و دەوڵەمەند لە مرۆڤایەتی نیشان بدات، کە تێیدا هەموو دەنگێک، هەموو وشەیەک و هەموو ئاوازێکی زمانی، بەهایەکی تایبەت و پیرۆزی خۆی هەبێت. مرۆڤ کاتێک بیر لەم فرەییە دەکاتەوە، هەست بە مەزنی و گەورەیی بەدیهێنەر دەکات کە چۆن توانیویەتی لە ڕێگەی نیشانە و هێما و دەنگی جیاوازەوە، یەک واتا و یەک ڕاستی لە ناخی هەموو مرۆڤەکاندا بچەسپێنێت، بۆیە وێژەی زمانە جیاوازەکان لە بنەڕەتدا یەکن و هەموویان بەرەو یەک سەرچاوەی جوانی و پاکی هەنگاو دەنێن. ئەم یەکسانییە وێژەیی و گیانییە وا دەکات کە چەمکی پیرۆزی تەنیا لە زمانێکی دیاریکراودا قەتیس نەبێت، بەڵکو هەموو زمانەکان بگرێتەوە، چونکە خودا لە سەرووی زمانەکانەوەیە و گوێبیستی هەموو دەنگ و نزا و هاوارێکە بە هەر زمان و شێوەزارێک بێت، بەخشندەیی ئەو سنووردار نییە بە زمانێکی تایبەت و سۆزی ئەو بۆ دروستکراوەکانی لە ڕێگەی هەموو زمانەکانەوە دەگات. کاتێک مرۆڤ بە زمانی دایکی خۆی هاواری پاکی بەرز دەکاتەوە، دەنگەکەی لە ئاسماندا دەنگ دەداتەوە، بەبێ ئەوەی پێویستی بە وەرگێڕان هەبێت، چونکە خودا خۆی دروستکەری ئەو زمانەیە.
​فراوانکردنی ئەم هزرە وا دەکات تێبگەین کە کێبڕکێی نێوان زمانەکان بۆ سەپاندنی باڵادەستی، تەنیا بەرهەمی ململانێی هێزە زەمینییەکان و دەسەڵاتخوازییە، نەک ویستێکی خودایی. مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لەو نموونانەی کە تێیدا هەندێک نەتەوە هەوڵیان داوە زمانی خۆیان بکەنە زمانی تاقانە و زمانەکانی تر بچوک بکەنەوە، بەڵام سروشتی گەردوون هەمیشە بەرەو فرەیی و پاراستنی ڕەنگەکان هەنگاوی ناوە. لە ڕوانگەی دادی خوداییەوە، هەر گەلێک مافی هەیە بەو شێواز و زمانەی کە پێی بەخشراوە، گەشە بە شارستانیەتی خۆی بدات و بیر بکاتەوە. بە کەم سەیرکردنی هەر زمانێک، جۆرێکە لە سووکایەتیکردن بەو بەشە لە نیشانەکانی خودا کە لەو زمانەدا کۆبوونەتەوە. هەر وشەیەک لە هەر زمانێکدا، مێژوویەک لە ئەزموونی مرۆیی و تێڕامانی ناخیی لە پشتە، ئەمەش وا دەکات کە فەرهەنگی زمانەکان ببێتە گەنجینەیەکی هاوبەشی مرۆڤایەتی کە خودا لە ناخی گەلاندا بە جێی هێشتووە. کاتێک لە بنەچەی زمانەکان ورد دەبینەوە، دەبینین پێکهاتە دەنگی و پیتەکان لە ڕواڵەتدا جیاوازن بەڵام لە ناخدا هەموویان تینووی گەیشتن بە لوتکەی تێگەیشتن و ڕاستین. ئەم هاوسەنگییە لە هێزی دەربڕیندا، گەورەترین بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە سەرچاوەی ئافراندن نەیویستووە مرۆڤایەتی لە یەک قاڵبی وشکدا کۆبکاتەوە، بەڵکو ویستوویەتی لە ڕێگەی ئاوازی جیاوازەوە هاو ئاهەنگییەکی مەزن لە نێوان دروستکراوەکانیدا بهێنێتە کایەوە.
​لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین کە تێڕامانی دێرین لە زمانەکان و پێگەیان لای خودا، مرۆڤ دەگەیەنێتە ئەو باوەڕە ڕەهایەی کە یەکسانی و پیرۆزی زمانەکان بەشێکی دانەبڕاوە لە دادی خودایی و ڕێکخستنی گەردوون. هەر هەوڵێک بۆ بە کەم سەیرکردنی زمانێک یان بە باڵاتر دانانی زمانێکی تر بەسەر ئەوانی تردا، لە ڕاستیدا تێنەگەیشتنە لە دانایی و ویستی خودایی لە ئافراندنی ئەم جیاوازییەدا. زمانەکان وەک ڕووبارە جیاوازەکان وان کە لە سەرچاوە جیاوازەکانەوە هەڵدەقوڵێن بەڵام لە کۆتاییدا هەموویان دەڕژێنە ناو یەک دەریای گەورەوە کە ئەویش دەریای مرۆڤایەتی و زانیاری خوداییە. پاراستنی زمانەکان و ڕێزگرتن لێیان، ڕێزگرتنە لەو بەهرە گەورەیەی کە خودا بە مرۆڤی بەخشیوە، و دان پێدانانە بەوەی کە هەموو زمانێک بەشێکە لە سروودە گەورەکەی بوون کە بۆ پیاهەڵدان بە مەزنی و جوانی بەدیهێنەردا دەوترێنەوە. مرۆڤی دانا و ڕۆشنبیر ئەو کەسەیە کە لەم ڕاستییە قووڵە تێدەگات و زمانەکەی خۆی شانبەشانی زمانەکانی تری جیهان بە پیرۆز دەزانێت، چونکە دەزانێت لە دادگای داهێنەردا، هیچ زمانێک بەبێ نیشانەی دانایی دروست نەکراوە. بەم شێوەیە زمان دەبێتە هێمایەکی هەمیشەیی بۆ یەکێتی لە ناو فرەییدا، و نیشانەی ئەوەی کە لە بەردەم خودادا، هەموو زمانەکان پیرۆزن و هەموو دەنگەکان دەگەنە کەناری بیستن و وەرگرتن بەبێ هیچ چەشنە جیاکاری و جیاوازییەک، لێرەشەوە لاپەڕەیەکی نوێ لە لێبووردەیی و پێكەوەژیانی مرۆیی لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە زمانی یەکتر دەست پێدەکات.