نەشونماکردنی پەروەردە بەشێوەیەکی زانستیانە

ستار ئەحمەد

​پەروەردە ڕەگی بنەڕەتی و کۆڵەکەی ڕاوەستانی هەر کۆمەڵگەیەکە کە بیەوێت بەرەو لوتکەی شارستانی و پێشکەوتنی ڕاستەقینە هەنگاو بنێت، بەڵام ئەم پرۆسەیە تەنیا بە گواستنەوەی زانیاری یان ڕێنوێنییەکی سەرپێیی بەدی نایەت، بەڵکو پێویستی بە بونیادێکی زانستیی قووڵ و پلانێکی ورد هەیە کە هەموو ڕەهەندەکانی مرۆڤ لەبەرچاو بگرێت. کاتێک باس لە گەشەپێدانی پەروەردە بە شێوەیەکی زانستی دەکەین، مەبەستمان داڕشتنەوەی ژینگەیەکە کە تێیدا تاک نەک هەر فێری زانین دەبێت، بەڵکو فێری چۆنیەتی بیرکردنەوە و دۆزینەوەی خۆی و تێگەیشتن لە جیهانی دەوروبەری دەبێت. زانستیبوونی پەروەردە واتە جێبەجێکردنی ئەو یاسا و بنەما دەروونی و کۆمەڵایەتییانەی کە وا دەکەن پرۆسەی فێربوون ببێتە ئەزموونێکی زیندوو و کاریگەر.
​لە ڕاستیدا پەروەردەی زانستی دەبێت لەسەر بنەمای تێگەیشتن لە ئاستەکانی گەشەی مرۆڤ دابڕێژرێت. هەر تەمەنە و خاوەنی تایبەتمەندی و پێویستیی و توانایەکی دیاریکراوە، بۆیە ناکرێت بە یەک پێوەر و بە یەک شێواز مامەڵە لەگەڵ هەموو ئاستەکاندا بکرێت. پێویستە ناوەندە پەروەردەییەکان و خێزانەکان چاوێکی ورد بەو ڕێگایانەدا بخشێننەوە کە بۆ ئاراستەکردنی تاکەکان بەکاری دەهێنن. پەروەردەی سەردەمیانە پێویستی بەوەیە کە لە چوارچێوەی لاساییکردنەوە و چەقبەستوویی بێتە دەرێ و ڕوو بکاتە لێکۆڵینەوە و پشکنین. تاک کاتێک بە شێوەیەکی زانستی پەروەردە دەبێت، دەبێتە خاوەنی کەسایەتییەکی سەربەخۆ کە دەتوانێت لەبەردەم گۆڕانکارییەکانی ژیاندا خۆی ڕابگرێت و داهێنان بکات.
​یەکێک لە گرنگترین لایەنەکانی ئەم گەشەپێدانە، گرنگیدانە بە لایەنی دەروونیی فێرخواز. زانست سەلماندوویەتی کە باری دەروونیی جێگیر و هەستکردن بە ئارامی، کلیلی سەرەکیی وەرگرتنی زانیاری و گەشەی ژیرییە. ئەو پەروەردەیەی کە تەنیا جەخت لەسەر لەبەرکردنی دەقەکان دەکاتەوە و بوار بۆ پرسیارکردن و ڕەخنەگرتن ناهێڵێتەوە، پەروەردەیەکی مردووە و ناتوانێت مرۆڤی بەرهەمهێنەر دروست بکات. گەشەپێدانی زانستییانە واتە گۆڕینی ڕۆڵی مامۆستا و پەروەردەکار لە کەسێکی تەنیا قسەکەرەوە بۆ ڕێپیشاندەر و هاوکار، کە دەستی تاک دەگرێت بۆ ئەوەی خۆی ڕاستییەکان بدۆزێتەوە. ئەمە وادەکات کە زانیارییەکان لە مێشکدا جێگیر ببن و تەنیا وەک کۆمەڵێک وشەی بێگیان نەمێننەوە.
​پێویستە لەم پێناوەدا سوود لە هەموو ئەو دۆزینەوە نوێیانە وەربگیرێت کە لە بواری مێشک و دەمار و ڕەفتارناسیدا بەدەست هاتوون. پەروەردەی زانستی دەبێت هاوسەنگییەک لە نێوان لایەنی تیۆری و کردەیدا دروست بکات. مرۆڤ کاتێک شتێک بە دەستی خۆی تاقی دەکاتەوە یان لە ناو ژینگەیەکی ڕاستەقینەدا پیادەی دەکات، زۆر قووڵتر لێی تێدەگات و دەبێتە بەشێک لە پێکهاتەی هزر و ڕەفتاری. ئەمەش ئەو خاڵەیە کە وڵاتانی پێشکەوتووی جیهانی لەوانی تر جیا کردووەتەوە؛ ئەوان پەروەردەیان کردووە بە زانستێکی کارەکی کە ڕۆژانە گەشەی پێدەدەن و لەگەڵ پێویستییەکانی سەردەم دەیگونجێنن.
​هەروەها، پەیوەندی نێوان ماڵ و ناوەندی فێربوون دەبێت لەسەر بنەمایەکی زانستی و هاوبەش بێت. ناکرێت ئەوەی لە شوێنێک بونیاد دەنرێت، لە شوێنەکەی تر تێکبدرێت. پێویستە یەکڕیزییەک لە پەیامە پەروەردەییەکاندا هەبێت کە ئامانجیان پێگەیاندنی مرۆڤێکی تەندروست بێت لە ڕووی جەستەیی، ژیری و کۆمەڵایەتییەوە. گەشەپێدانی پەروەردە بەبێ گەڕانەوە بۆ توێژینەوەی گۆڕەپانی و ناسینی کێشە ڕاستەقینەکان، تەنیا وەک دروشمێکی جوان دەمێنێتەوە. هەر بۆیە، ئەرکی سەرشانی پسپۆران و نووسەران و بڕیار بەدەستانە کە ڕێگایەک خۆشبکەن بۆ ئەوەی بنەما زانستییەکان ببنە هەوێنی هەموو هەنگاوێکی پەروەردەیی.
​لە کۆتاییدا، گەشەپێدانی زانستیی پەروەردە تەنیا ئەرکێکی حکومی یان کارگێڕی نییە، بەڵکو بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی و نەتەوەییە. ئەگەر بمانەوێت نەوەیەکمان هەبێت کە توانای گۆڕینی بارو دۆخی هەبێت و بتوانێت ڕووبەڕووی گۆڕانکارییەکانی داهاتوو ببێتەوە، دەبێت پەروەردە لە چوارچێوەیەکی زانستیی سەردەمیانەدا ڕێک بخەینەوە. ئەمەش پێویستی بە ئارام و کارکردنی بەردەوام و بڕوابوون بەو ڕاستییە هەیە کە مرۆڤ گەورەترین سەرمایەیە و وەبەرهێنان لە پەروەردەی ئەودا، باشترین و بەپێزترین وەبەرهێنانە بۆ داهاتوو. تەنیا لە ڕێگەی زانست و پەیڕەوکردنی ڕێگا زانستییەکانەوە دەتوانین دڵنیابین لەوەی کە نەوەکانی داهاتوومان دەبنە مایەی شانازی و پێشکەوتنی ئەم نیشتمانە.