باندۆر و ڕەنگڤەدانا پرەنسیپێ پێکڤەژیانا ئاشتیانە

نڤیسین/ سەلاح بەیتوللا

جڤاکێ پڵوڕالیزم (فرەڕەنگ) پێکهاتییە ژ فرەییا نەتەوەیی، ئاینی، زمانڤانی و هزربوونێن جیاواز کو د چارچۆڤەکێ جوگرافی یێ هەڤپشکدا دژین و ل ڤێرە، پرەنسیپێ پێکڤەژیانا ئاشتیانە وەک ڕێسایا کایەیا سیاسی و جڤاکی کار دکەت و د غیابا ڤێ ڕێسایێدا، جیاوازی دێ بنە ئەگەرێ ململانێیەکا نەتەندروست د ناڤبەرا پێکهاتەیاندا، کو دەرەنجام دێ رەوشا جێگیرییا سیاسی و ئاشتییا جڤاکی ژ ڕێڕەوێ خۆ یێ ئاسایی لادت، بەلێ، جێگیربوونا ڤێ دۆکتۆرینێ وەک کولتوور، ئەڤێ فرەییێ دگوهۆڕیتە ژێدەرەکێ مەزن یێ هێزێ.

دەمێ گروپ و پێکهاتەیێن جیاواز دۆکتۆرینا قبوولکرنا یێ دی پەیڕەو دکەن و کێشەیێن خۆ ب ڕێیا دیالۆکا شارستانی چارەسەر دکەن، دیاردەیێن توندوتیژی و تۆڵەسەندنێ پاشەکشێ دکەن و کاڵ دبن، کو ب ڤێ چەندێ ژی، کەشەکێ ئارام، هێمنی و ئاسایشا جڤاکی باڵ ب سەر تەڤایا جڤاکیدا دکێشیت، ژبەر کو پێکڤەژیانا ئاشتیانە پێناسەیا ڤێ چەندێیە کو ئەم د جیاوازن، بەلێ خودان چارەنڤیسەکێ هەڤپشکن، ئەڤ تێگەهە هەستا پشکداربوونا نیشتمانی بەرهەم دئینیت و د نەبوونا ڤێ دیدگەهێدا، هەر گروپەک دێ بەرەڤ ئاراستەیا جودابوونێ ژ کیانێ دەوڵەتێ چیت، کو ئەڤە ژی دێ بیتە ئەگەرێ سەرهەڵدانا نەجێگیرییا سیاسی، ل وی دەمی دێ پۆلاریزاسیۆن (ژێکڤەقەتیان) و شڵەژان د ناڤ جڤاکێدا دروست بیت، کو ل دۆماهییێ دێ بیتە ئەگەرێ لاوازبوونا دەزگەهێن دەوڵەتێ و خستنا ئاسایشا نەتەوەیی د بن مەترسیێدا.

ل لایەکێ دی، دیالێکتیکا فرەڕەنگی و ئاشتیێ دەرەنجامێ وێ دابینکرنا بازارەکێ بەرفرەهتر، ئاڵوگۆڕکرنا هزران، و داهێنانا پترە و هاریکارییا د ناڤبەرا پێکهاتەیێن مەسیحی، کورد، تورکمان و عەرەبدا، دینامیکیەتێ ددەتە بازار و باژێڕان، و دێ بیتە ئەگەرێ ڤەژاندن و پێشکەفتنێ د تەڤایا سکتەرێن ژیانا جڤاکیدا و ب ڕاستی پێکڤەژیانا ئاشتیانە ڕەوایەتیدانە ب مافێن لایەنێ بەرامبەر و دانپێدانا مافێن هەڤە، بۆ میناک، دەمێ تاکی د قۆناغێن سەرەتایی یێن قوتابخانێ و پەروەردەیێدا دگەل هەڤپۆلێن خۆ یێن خودان ئایین یان نەتەوەیێن جودا مەزن دبیت، فۆبیا (ترس) و نەزانییا کۆمەڵایەتی نامینن، ئەڤ پرۆسەیە ژی، دەرزیەکا بەرەڤانیێ یا سروشتی دژی گوتارێن ڕقوکینە و توندڕەویێ پێک دئینیت.
زێدەباری ڤێ چەندێ، جڤاکەکێ کو د ناڤخۆیا خۆدا مۆدێلەکێ ئاشتیانە پێشکەش بکەت، د ئاستێ دەرڤەدا وەک میناکەکا سەرکەفتییا پێکڤەژیانێ دهێتە تەماشەکرن و ئەڤ تێڕوانینە ژی، دەرفەتێن دیپلۆماسی، گەشتوگوزار و پشتەڤانییا ستراتیژی یا نیڤدەولەتی یا زێدەتر دابین دکەت و بەروڤاژی وێ، ئەگەر ئەڤ پرەنسیپە نەبیت، جیاوازی دێ بنە ڕێگر و دیوارێن بلند، سیاسەت دێ هێتە کورتکرن د دۆسیەیا سیاسەتا ناسنامەیێدا و تەڤایا ململانێیان دێ بنە ڕکابەرییا کۆنکرێتی یا ئەم دژی ئەوان، کو د دەرەنجامدا جڤاک دێ ژ ناڤخۆ داتەپیت و تووشی هەڵوەشاندنێ بیت، و تێدا زیانمەندێ سەرەکی و کۆتایی دێ خودی جڤاک و تەڤایا پێکهاتەیێن وێ بن و ل ڤێرە ئەم دگەهینە وێ دەرەنجامێ فکری کو، پێکڤەژیانا ئاشتیانە، ژێرخان و ستونا سەرەکی یا ئاڤاکرنا کۆمەڵگەهەکا فرەچەشن، مۆدێرن و ب هێزە.