باغچەیێن ئاژەڵان یێن مرۆڤان
دەمێ شارستانیەت مرۆڤی دئێخیتە د ناڤا پێشانگەهەکێدا
ئامادە كرن و نڤیسین: كەمال عەبدۆلڵا حەسەن
ل ڕۆژەکا هاڤینێ ل ئەوروپایێ، خێزان بۆ دەربازکرنا نیڤرۆیەکا خۆش ژ مال دەر دکەڤن. زارۆک دلخوشن و دکەنە کەنی، فرۆشیارێن خوارنێ گازیا کڕیارێن خۆ دکەن و جەماوەر ب ئارامی ل ناڤ جهەکێ مەزن بەلاڤ دبن. د دیتنا ئێکەمدا، ئەڤ دیمەنە چ جێوازییەك دگەل فێستیڤالەکێ یان پێشانگەهەکا گشتی نینە. لێ کێمەکێ ل پێشتر، ل پشت حەسارەکێ کو سەردانکەر ل دور کۆم بووینە، تشتەک هەیە کو د سەردەمێ مە دا باوەڕی پێ ئینان ب زەحمەتە.
ل پشت وێ حەسارێ، مرۆڤەک ڕاوەستیایە.
نە ئەکتەرە.
نە هونەرمەندە.
نە خۆبەخشەکە بۆ پێشکێشکرنا نمایشەکێ.
بەلکو مرۆڤەکە، بتنێ ژ بەر ڕەنگێ پێستێ وی، نەتەوەیا وی یان وێ دەڤەرا لێ ژ دایک بووی، بوویە پشکەک ژ نمایشەکا گشتی.
بۆ گەلەک مرۆڤێن ڤی سەردەمی، ئەڤ دیمەنە پتر دچیتە ناڤا چیرۆکێن خەیاڵیدا نەکو ڕاستیەکا دیرۆکی. مە خۆ فێر کریە کو سەدەیێ نوزدێ و بیستێ ب سەردەمێ پێشکەفتنێن زانستی، بەرفرەهبوونا خواندنێ، شۆرەشا پیشەسازی و ئاڤاکرنا هزرێن مۆدێرن بزانین. د مێشکێ مە دا، ئەڤ سەردەمە یێ شەمەندەفەر، تەلەفۆن، زانستگەهـ، ڕۆژنامە و كارگەھ و کارخانەیانە؛ نە یێ نمایشکرنا مرۆڤان ل وان جهێن کو پاشی ب «باغچەیێن ئاژەڵان یێن مرۆڤان» هاتنە نیاسین.
لێ دیرۆک، بەروڤاژی وێ هزرا گشتی، هەردەم ب ڕێکا ڕاست یا پێشکەفتنێ دا ناچیت.
هندەک جاران، د هەمان وێ دەمێدا کو جڤاکەک دگەهیتە مەزنترین دەستکەفتێن خۆ یێن زانستی، دکاریت کویرترین هەلەیێن ئەخلاقی ژی ئەنجام بدەت.
داهێنانا نمایشەکا سەیر
د نیڤا دووێ یا سەدەیێ نوزدێدا، ئەوروپا ل كوپیتكا هێزا خۆ یا داگیرکەر بوو. ئیمپراتۆریێن ئەوروپی پشکێن مەزن ژ ئەفریقا، ئاسیا و ئۆقیانووسیا د بن کۆنترۆلا خۆدا ئینابوون. داگیرکاری بتنێ ب ڕامانا دەستەسەرکرنا ئاخێ نەبوو؛ بەلکو جۆرەکێ جیهانبینیێ ژی دگەل خۆ ئینابوو. د وێ جیهانبینیێ دا، ئەوروپایێ خۆ ب سەنتەرێ شارستانیەتێ و پێشکەفتنێ ددیت و گەلەک نەتەوەیێن دی د پلەیەکا نزمتر دا دادنان.
د ڤێ فەزایێدا، پێشانگەهـ هاتنە ئاڤاکرن کو ئارمانجا وان یا دیار ناساندنا چاندێن دویر بوو بۆ خەلکێ ئەوروپایێ. رێکخەرێن وان پێشانگەهان کۆمێن مرۆڤێن ئەفریقا، ئاسیا و دەڤەرێن دی یێن داگیرکری دئینانە باژێرێن مەزن و ل وان جهێن کو وەک «گوندێن خۆمالی» هاتبوونە دیزاینکرن، ئاکنجی دکرن.
سەردانکەر ژ تەنشت وان جهێن مرۆڤان دەرباز دبوون و ژیانا ڕۆژانە یا ئاکنجیێن وێ ددیتن؛ هەمان وێ رێکێ کو ژ تەنشت قەفەسێن ئاژەلان دەرباز دبوون.
نوکە پەیڤا «باغچەیێ ئاژەڵان یێن مرۆڤان» بۆ وەسفکرنا ڤێ دیاردێ دهێتە بکارئینان، لێ د دەمێ خۆدا ب ناڤێن وەک نمایشا نەتەوان، نمایشا مرۆڤێن خۆمالی یان پێشانگەهێن داگیرکاری دهاتنە نیاسین؛ ناڤێن کو بزاڤ دکرن ڕاستیا سڤاكاتیكرن یا وێ چەندێ ڤەشێرن.
ملیۆنان تماشەڤان
ڕەنگە کارڤەدانا مە یا ئێکەم ئەڤە بیت کو بێژین ئەڤ نمایشە رویدانێن بچیک و پەراوێزی بوون؛ کەیفخۆشیێن سەیر کو بتنێ هندەکێن کێم پێشوازی لێ دکر. لێ ڕاستی تشتەکێ دی یە.
ب ملیۆنان کەسان سەردانا وان پێشانگەهان کر. هندەک ژ ناڤدارترینێن وان ل باژێرێن وەک پاریس، هامبۆرگ، بەرلین، بروکسل و سەنتەرێن دی یێن گرنگ یێن ئەوروپایێ هاتنە ئەنجامدان. ڕۆژنامەیان دەربارەی وان ڕاپۆرت د نڤیساندن، پۆستەرێن ڕیکلامێ دهاتنە بەلاڤکرن و خێزانان ئامادەبوونا ل وان نمایشان ب پشکەک ژ بەرنامێ خۆ یێ کەیفخۆشیێ ددیت. ڕەنگە ئەڤ خالە ژ خودێ نمایشان ژی ب ئازارتر و هەژێنەرتر بیت.
دەمێ ئەم ل ڕابردوویێ دنێرین، ب گشتی حەز دکەین بێژین کو کارەساتێن دیرۆکی ژ لایێ کۆمەکا کێم یا مرۆڤێن خراب و نەئاسایی ڤە هاتینە ئەنجامدان. ئەڤ هزرە هەستێ ئارامیێ ددەتە مە؛ چونکی سنۆرەکێ ڕوون د ناڤبەرا «وان» و «مە» دا دروست دکەت. لێ باغچەیێن ئاژەڵان یێن مرۆڤان ڤی سنۆری ژ ناڤ دبن.
چونکی د وێنەیێن مایین ژ وێ دەمێ دا، ئەم ب گشتی دگەل ڕووخسارێن گەلەک ئاسایی رووبروو دبین: باب و دەیک، قوتابی، زارۆک و وەلاتیێن کو خۆ ب مرۆڤێن رێزدار و شارستانی ددیتن.
چەوا تشتەکێ وەسا چێبوو؟
ئەڤ پرسیارە دبیت گرنگترین پرسیار بیت د ڤەکۆلینێن باغچەیێن ئاژەڵان یێن مرۆڤاندا.
چەوا دبیت جڤاکێن کو خۆ ب پێشکەفتی ددیتن، رەفتار و سەرەدەریەكا وەسا قەبوول بکەن؟
بەرسڤێ ناهێتە د ناڤا دەمار گرژی و خۆ ب مەزن زانین و ڕقێدا ب تنێ بهێتە دیتن. پشکەکا گرنگ یا ڤێ چەندێ دگەریتە سەر هێزا نەریتێن جڤاکی.
دەمێ باوەڕەك گەلەک جاران د پەرتووک، ڕۆژنامە، قوتابخانە، گۆتار و ئاخفتنێن ڕۆژانە دا دهێتە دووبارەکرن، ب تێپەڕبوونا دەم ب ئاسایی دهێتە دیتن. گەلەک مرۆڤێن ئەوروپایێ د وێ دەمێدا د فەزایەکێدا مەزن ببوون کو سەروەرییا نەتەوەیی و چاندیا ئەوروپایێ ب بێ گۆمان ددیت. بۆ وان، نمایشکرنا مرۆڤێن داگیرکری نە کارەکێ دژی مرۆڤایەتیێ، بەلکو ڕێکەک بوو بۆ نیاسینا جیهانێ. ئەڤە ب دروستی ئەو خالە کو دیرۆک تێدا دبیته ئاگەهدارکرنەک.
چونکی ددەتە دیارکرن کو مرۆڤ هەردەم ل سەر بنەمایێن ئەخلاقی سەرەدەری و رەفتارێ ناکەن؛ وان ب گشتی ل سەر بنەمایێ وێ چەندێ سەرەدەری دكر کو جڤاکێ بۆ وان ب ئاسایی نیشان دایە.
ئەفسانەیا مەترسیدار یا “شارستانیەتێ”
ئێک ژ گرنگترین وانەیێن باغچەیێن ئاژەڵان یێن مرۆڤان ئەوە کو شارستانیەت نابیت بتنێ ب تەکنۆلۆژیایێ یان سامانێ بهێتە پێڤان. جڤاکەک ڕەنگە زانستگەهێن مەزن هەبن. ڕەنگە د زانستێن نوژداریێدا پێشکەفتن ب دەست ئینا بیت. ڕەنگە شەمەندەفەر، کارەبا، کارخانە و ڕۆژنامە هەبن.
لێ ئەگەر نەشێت کەرامەتا مرۆڤایەتیێ بۆ هەمی کەسان ب فەرمی چێكەت و بناسینیت، هێشتا دگەل قەیرانەکا ئەخلاقی یا جدی رووبروو یە.
باغچەیێن ئاژەڵان یێن مرۆڤان ب دروستی د وێ دەمێدا هاتنە ئاڤاکرن کو ئەوروپایێ خۆ ب هێمایا پێشکەفتنا مرۆڤایەتیێ ددیت. هەمان ئەڤ دژایەتییە کو ڤەکۆلینکرنا ڤێ دیاردێ دکەتە تشتەکێ گەلەک گرنگ.
ئەڤ رویدانە ب بیرا مە دئینن کو پێشکەفتنا زانستی و پێشکەفتنا ئەخلاقی مەرج نینە ب هەڤدە
