پارێزەر.. ئیبراهیم عبدالحافظ توفيق

 

* پێشەکی:

ساڵانێکە حکومەت و خەڵکی هەرێمی کوردستان کەوتوونەتە بەر گەمارۆی سیستماتیکی دارایی و ئابووری لەلایەن حکومەتی فیدراڵی بەغداوە، ئەمەش دووبارە ڕەتکردنەوەی گواستنەوەی پشکی هەرێم لە بوودجەی گشتی و بڕینی مووچەی فەرمانبەرانی حکومی دەگرێتەوە، سەرەڕای ڕوونی دەستووری عێراق، ئەم هەڵسوکەوتە بووەتە نەخشێکی سیاسی سیستماتیک کە ڕەهەندێکی سزایی بەکۆمەڵی هەیە کە بریتیە لە پێشێلکردنی دەستووری عێراق و یاسا نێودەوڵەتییەکان، پرسیاری جددی لەسەر بەردەوامیی ئەگەری پێکەوەژیان لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدراڵی عێراقدا دروست دەکات.

 

یەکەم/ ڕاستییەکان: حکومەتی عێراق ماوەیەکە مووچە وەک چەکێکی سیاسی بەکار دەهێنێت، لە ساڵی 2014 تا ئێستا هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی بوودجەوە کەوتووەتە بەر چەند قۆناغێکی فشاری دارایی، کە دیارترینیان:

       •      ٢٠١٤-٢٠١٨: پشکی هەرێم بە تەواوی ڕاگیرا.

       •      ساڵی ٢٠٢٠: بۆ ماوەی زیاتر لە شەش مانگ مووچە بەتەواوی پچڕا.

       •      2023 – 2025: سەرەڕای بوونی یاسای بوودجەی فیدراڵی و پابەندبوونی هەرێم بە گەیاندنی نەوت و جێبەجێکردنی پڕۆژەی (توطین)کردنی فەرمانبەران، حکومەتی عێراق خۆی لە ناردنی بوودجە و مووچەی هەرێمی کوردستان بە هۆکاری سیاسی و دارایی بەدوور گرت.

ئەم سیاسەتانە کاریگەرییان هەبووە لەسەر:

     •    زیاتر لە 1.2 ملیۆن فەرمانبەر و مووچەخۆر.

     •    نزیکەی 5.5 ملیۆن هاووڵاتیی کورد.

     •    سەدان هەزار خانەنشین و کەسوکاری شەهیدان و ئەنفالکراوان.

 

 

دووەم/ بناغە دەستوورییەکان کە مافەکانی هەرێم زامن دەکەن

بڕینی مووچە و بوودجە پێچەوانەی بڕگە ئاشکراکانی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ی عێراقە:

* ماددە دەستوورییە پەیوەندیدارەکان:

      •    ماددەی (14): یەکسانی لە ماف و ئەرکدا لەنێوان هەموو عێراقییەکاندا بەبێ جیاوازی.

      •    ماددەی (111): “نەوت و گاز موڵکی هەموو گەلی عێراقە لە هەموو ناوچە و پارێزگاکان”.

      •    ماددەی (117): دەستووری عێراق، هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی فیدراڵی و دەسەڵاتەکانی خۆی دەناسێت.

      •    ماددەی (121/سێیەم): ڕێژەیەکی دادپەروەرانە لە داهاتی فیدراڵی بۆ هەرێم تەرخان دەکرێت.

      •    ماددەی (١٣٢): دەوڵەت گەرەنتی چاودێریی کەسوکاری شەهیدان و قوربانیانی تیرۆر دەکات.

* بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی:

      •    بڕیاری (224/وموحدتها/269/اتحادیة/2023): دووپاتی کردەوە کە مافی فەرمانبەرانی هەرێم پەیوەست نییە بە ناکۆکی سیاسییەوە، و دەبێت مووچەکانیان بەبێ دواکەوتن و دواخستن مسۆگەر بکرێت.

      •    بڕیارى (12/فیدڕاڵ/2025) دووپاتى کردەوە کە پرسی بەکارهێنانى مووچە بۆ فشارى سیاسى نادەستووریە.

بەم شێوەیە حکومەتی فیدراڵی دەستوور و بڕیارەکانی دادگای پێشێل کرد و هەرێمی کردە ئامانج لەسەر بنەمای سیاسی نەک دارایی.

 

سێیەم/ لایەنی مرۆیی: سزادانی بەکۆمەڵ و پێشێلکردنی یاسای نێودەوڵەتی

بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان، زەوتکردنی بە ئەنقەست لە مووچە و دەرماڵەی ژیان پێکدەهێنێت:

     •    پێشێلکردنی مادەی ١١ی پەیمانی نێودەوڵەتی مافە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان: “هەموو کەسێک مافی ئەوەی هەیە ئاستی ژیانی گونجاوی بۆ خۆی و خێزانەکەی هەبێت”.

     •    پێشێلکردنی مافی چاودێری منداڵ و مافی خێزان بۆ نیشتەجێبوون و خوێندن.

     •    دەچێتە چوارچێوەی سزای بەکۆمەڵ کە بەپێی ڕێککەوتننامەکانی جنێڤ قەدەغە کراوە و تەنانەت ئەگەر ململانێیەکی چەکداریش نەبێت، بنەمای ئەخلاقی و یاسایی هەر دەمێنێتەوە.

ڕێکخراوە ناوخۆییەکانی مافی مرۆڤ بەڵگەیان هەیە لەسەر کاریگەرییە نەرێنییەکانیان وەک:

      •    ڕێژەی هەژاری.

      •     ئاوارەبوونی ناوخۆیی و دەرەکی.

      •    شکستهێنانی کەرتی پەروەردە و خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان.

      •    خۆکوشتن و تێکچوونی دەروونی کە لە ئەنجامی فشارە ئابوورییەکانەوە دروست دەبێت.

 

چوارەم/ لایەنی نێودەوڵەتی: پێشینەی بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ساڵی 1991

* بڕیاری ٦٨٨ چییە؟

      •    لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٩١ لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دەرچووە.

      •    دوابەدوای هەڵمەتە توندوتیژەکانی ڕژێمی عێراق بوو بۆ سەرکوتکردن و جینۆسایدکردنی کورد.

      •    دانی بەوەدانا کە پێشێلکارییە جددییەکانی مافەکانی مرۆڤ هەڕەشەیە بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی.

      •    ڕێگەی بە دەستێوەردانی نێودەوڵەتی دا بۆ پاراستنی دانیشتووان و دامەزراندنی ناوچەی سەلامەت.

* لێکچوونەکان:

      •    هەردوو حاڵەتەکە پەیوەندی بە خەڵکی کوردستانەوە هەیە لەناو عێراقدا.

      •    له هەردوو حاڵەتەکەدا بەغدا ئامرازه ناوەندییەکانی بۆ سەرکوتکردنی ئیرادەی هەرێم به کاردەهێنێت.

      •    دۆخی ئێستا بریتییە لە برسیکردنی بەکۆمەڵ بە ئەنقەست لەژێر پەردەی دەستووری ساختەدا.

لە بەرامبەر ئەم دۆخەدا هەرێمی کوردستان دەتوانێت ئەم ڕێگایانەی خوارەوە بگرێتەبەر:

     •    تۆمارکردنی سکاڵای فەرمی لە نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەنجومەنی ئاسایش.

     •    داوای دەستێوەردانی نێودەوڵەتی بکات بۆ پاراستنی مافە بنەڕەتییەکانی گەلەکەی.

     •    پشت بەستن بە بڕیارنامەی ٦٨٨ وەک پێشینەیەکی یاسایی و ئەخلاقی.

 

پێنجەم/ لە فشارە داراییەکانەوە بۆ مافی چارەی خۆنووسین

کەیسی هەرێمی کوردستان بە نموونەیەکی زیندوو دادەنرێت، بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان، لە جێبەجێکردنی پرەنسیپی “جیابوونەوە وەک دوا ڕێگە” (الانفصال كملاذ أخير)                    (Remedial Secession)، کە ڕێگە بە گەلێک دەدات لە دەوڵەتێک جیاببیتەوە ئەگەر هاتوو ئەم مەرجانەی خوارەوە جێبەجێ بکرێن:

1. گەلێکی جیاواز (کورد نەتەوەیەکی دانپێدانراوە و خاوەن مێژوو و کولتوور و زمان و شوناسە).

2. جیاکاری و مامەڵەی خراپی سیستماتیکی (بە بەڵگە).

3- شکستهێنانی هەموو هەوڵەکان بۆ ژیان لە چوارچێوەی دەوڵەت (بەغدا ڕێککەوتنەکان و دەستوور پێشێل دەکات).

4. نەبوونی پاراستنی یاسایی و سیاسی و ئابووری (بڕینی مووچە نموونەیەکی بەرچاوە).

 

شەشەم/ ئەزموونە نێودەوڵەتییە هاوشێوەکان:

1. باشووری سودان (2011)

     •       دەیان ساڵ بەدەست پەراوێزخستنی سیاسی و ئابوورییەوە دەناڵێنێت.

    •       حکومەتی ناوەند خەریکی بڕینی پاڵپشتی و خزمەتگوزارییەکان بوو.

    •       دوای واژۆکردنی ڕێککەوتنی ئاشتیی گشتگیر (CPA)، ڕیفراندۆم ئەنجامدرا، و دەوڵەتی نوێ بە پشتیوانی نێودەوڵەتی ڕاگەیەندرا.

2. بەنگلادیش (1971)

    •        پێشتر پاکستانی ڕۆژهەڵات بوو، کە بەدەست پەراوێزخستنی ئابووری و سیاسی لەلایەن حکومەتی ناوەندی لە ئیسلام ئابادەوە دەیناڵاند.

    •         ئەمەش بزووتنەوەیەکی جیابوونەوە و شەڕی لێکەوتەوە، و بە ڕاگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆ بە پشتیوانی هیندستان کۆتایی هات.

3. کۆسۆڤۆ (2008)

   •        دوای سەرکوتکردن لەلایەن سربەکان و سزای ئابووری و کوشتنی بەکۆمەڵ، سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند.

   •        سەرەڕای ناڕەزایەتی هەندێک وڵات، لە لایەن زیاتر لە 100 وڵاتەوە دانیپێدانراوە.

4. تیمۆری ڕۆژهەڵات (2002)

   •        دوای ساڵانێک لە پەراوێزخستن و توندوتیژی، بە پاڵپشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە ئەندەنوسیا جیابووەوە.     

هەموو ئەم حاڵەتانە هاوبەشن لەگەڵ کوردستان لە شکستی دەوڵەتی دایک لە زامنکردنی کەمترین مافی هاووڵاتیان.

 

حەوتەم/ ڕاسپاردە یاسایی و سیاسيەکان

لە ناوخۆدا:

         •      بەڵگەنامەکردنی هەموو ئەو زیانە ئابووری و مرۆییانەی کە لە ئەنجامی سیاسەتە فیدراڵیەکانەوە دێنە ئاراوە.

         •     تۆمارکردنی داوای یاسایی ناوخۆیی دەستوری و فشارخستنە سەر دادگای فیدراڵی بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکانی.

         •      ڕێکخستنی هەڵمەتێکی دیپلۆماسی ناوخۆیی بۆ ڕوونکردنەوەی ڕەهەندە دەستوری و مرۆییەکانی ئەو پرسە.

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی:

         •     تۆمارکردنی سکاڵایەکی فەرمی لە نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەنجومەنی ئاسایش بە پشتبەستن بە بڕیاری ٦٨٨.

         •       هەوڵدان بۆ دەرکردنی بڕیارێکی نێودەوڵەتی یان بەیاننامەیەک لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان کە بەکارهێنانی مووچە وەک ئامرازێکی سەرکوتکردن ئیدانە بکات.

         •        چالاککردنی گفتوگۆ لەسەر مافی چارەی خۆنووسین، لەسەر بنەمای یاسا نێودەوڵەتییەکان و پێشینە نێودەوڵەتییەکان.

         •       چالاککردنی ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ یان ئامادەکاری بۆ ڕیفراندۆمێکی نوێ، لەگەڵ هەڵمەتی دانپێدانانی نێودەوڵەتی و ئامادەکارییە یاسایی و سیاسییە ناوخۆییەکان.

           •       چالاککردنی پرەنسیپی بەرپرسیارێتی پاراستن (مسؤولية الحماية) (R2P) لە یاسا نێودەوڵەتییەکان، کە ستانداردێکی نێودەوڵەتییە ئامانجی دڵنیابوونە لەوەی کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەرگیز جارێکی دیکە شکست نەهێنێت لە وەستاندنی جینۆساید و تاوانەکانی جەنگ و پاکتاوی نەتەوەیی و تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی.

 

هەشتەم/ دەرەنجام: بەرەو ئایندەیەکی پارێزراو و دادپەروەرانە بۆ خەڵکی کوردستان

ئەوە ڕوون بووەتەوە کە حکومەتی عێراق، بە بڕینی بژێوی خەڵکی کوردستان بە ئەنقەست پابەند نییە بە دەستوور و تەنانەت سەرەتاییترین بنەماکانی دادپەروەرییەوە. ئەوەی ڕوودەدات نەخشێکی بەردەوامی سەپاندنی ئیرادە و ژێردەستەیی ئابووری و سیاسییە و دەمانگەڕێنێتەوە بۆ ئەو هۆکارانەی کە ئەنجوومەنی ئاسایشیان لە ساڵی ١٩٩١دا دەستوەردانی کرد.

بەردەوامبوونی ئەم دۆخە بەبێ چارەسەری ڕیشەیی، مافی چارەنووسی خەڵکی کوردستان و جیابوونەوەی سیاسی دەکاتە پڕۆژەیەکی یاسایی و ئەخلاقی و ڕەنگە تەنانەت پێویستییەکی وجودی، بەم پێیە ئەم یادداشتە نوێنەرایەتی بانگەوازێکی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی دەکات بۆ:

        •      پاراستنی خەڵکی کوردستان لە سزای بەکۆمەڵ.

          •     سەپاندنی ڕێزگرتن لە پێکەوەژیانی دەستووری یان ڕێگەدان بە دەرچوونێکی ئاشتیانە لێی.

          •      بە تواناکردنی کورد بۆ ئەوەی بە ئازادی چارەنووسی خۆی دیاری بکات.