دناڤبەرا پاراستنا بەهایێن ڕوحی و عەلمانییەتا دەولەتێ: شیکارییەک بۆ هاوکێشا “پارتی و ئاین دۆستیێ”

**نڤیسین:سەیاف مازی
پرسا پەیوەندییا دناڤبەرا ئاین و سیاسەتێ دا، ئێکە ژ ئاڵۆزترین و د هەمان دەم دا جێگیرترین مژارێن دناڤ جڤاکێ کوردی و بزاڤا وی یا ڕزگاریخوازی دا. ل باشوورێ کوردستانێ، دەمێ بەس تێتە ل سەر پارتی دیموکراتی کوردستانوەک هێزەکا سیاسی یا پێشەنگ خودان دەسەڵات، چەمکێ *“ئاین دۆستیێ”* وەک ستراتیژییەکا نەگۆڕ د فەلسەفەیا وێ یا حوکمڕانی و کۆمەڵایەتی دا خۆ دیار دکەت. لێ پرسیارا سەرەکی ئەڤەیە: ئەڤ ئاین دۆستییە چەوا ل سەر ئاستێ مێژوویی، جڤاکی و دەسەڵاتدارییێ هاتییە داڕشتن؟ و چەوا پارتی شیایە هاوسەنگییەکێ دناڤبەرا جڤاکەکێ نەریتی و سەردەمایەتییا سیاسی دا دروست بکەت؟
١. ڕەهەندێ مێژوویی: تەریقەت، ڕێبەرییا ڕوحی و شۆڕش
بۆ تێگەهشتن ژ “ئاین دۆستییا” پارتی، نەشێین خۆ ژ ڕەهەندێ مێژوویی یێ بنەماڵا بارزان لادەین، کو بنیاتێ سەرەکی یێ سەرکردایەتییا ڤێ حیزبێ یە. شێخ و ڕێبەرێن بارزان ل چەرخێ نۆزدێ و بیستێ، بتنێ سەرکردێن عەشایەری یان نیشتمانی نەبوون، بەلکو پێشەنگێن تەریقەتا نەقشبەندی بوون ل دەڤەرێ.
ئەڤ پاشبنەمایا ڕوحی، نەوەک بتنێ لایەنەکێ عیبادەتی، بەلکو وەک فەلسەفەیەکا کۆمەڵایەتی یا خودان پرەنسیپێن وەک: دژایەتیکردنا زۆرداریێ، پاراستنا ژینگەهێ، و یەکسانییا مرۆڤان دهاتە جێبەجێکرن. دەمێ ل ساڵا ١٩٤٦ێ پارتی دیموکراتی کوردستان ب ڕێبەرایەتییا مەلا مستەفا بارزانی هاتە دامەزراندن، ئەڤ کولتوورە ڤەگوهاستیە ناڤ ڕیزێن بزاڤا چەکداری. پێشمەرگە و دۆستێن پارتی چ جاران ئاین وەک دژبەرێ دۆزا نیشتمانی نەدیت، بەلکو بەهایێن ئاینی وەک پالدەرەکێ ئەخلاقی بۆ خۆڕاگری و قوربانیدانێ ل قەلەم ددان.
٢. ئاین دۆستی وەک مۆدێلا “عەلمانییەتا نەرم”
ل ڕۆژهەڵاتا ناوەڕاست، عەلمانییەت گەلەک جاران وەک دژایەتیکردنا دابونەریت و ئاینی هاتییە وەرگێڕان، کو ئەڤ چەندە بوویە ئەگەرێ لێکترازانا جڤاکی. لێ مۆدێلا پارتی ل کوردستانێ جیاواز بوو؛ حیزبێ “عەلمانییەتا نەرم” یان “نیشتمانپەروەرییا ڕێزگرتن ل پله و پایەیا ئاینی” پەیڕەو کر.
د ڤێ مۆدێلێ دا، دەولەت یان حیزب نابیتە پڕۆژەیەکێ ئیسلامی یێ توندڕەو، لێ د هەمان دەم دا پێگەهێ ڕوحی یێ ئیسلامێ د جڤاکی دا لاواز ناکەت. پارتی ڕێزێ ل فەتوا و پێگەهێ زانایێن ئاینی دگریت و مزگەفتێ وەک سەرچاوەیەکێ ئارامییا دەروونی و جڤاکی تەماشا دکەت، نەک وەک جهەکێ هەڤڕکییا سیاسی. ئەڤ چەندە بوویە ئەگەر کو چینا ئاینی یا ناڤەڕاست (مامۆستایێن ئاینی یێن میانڕەو) هەمیشە هەست ب هێمنی و پشتەڤانیێ بکەن ل بن سێبەرا ڤێ حیزبێ.
٣. فرەئاینی و پێکڤەژیان: درێژەپێدەرا گۆتارا نیشتمانی
ئەوا مۆدێلا پارتی پتر دەوڵەمەند دکەت، ئەوە کو چەمکێ “ئاین دۆستیێ” د فەرهەنگا وێ دا بتنێ کورت نابیت د ناڤ ئاینێ فەرمی یێ زۆرینەیێ (ئیسلامێ) دا. سیاسەتا فەرمی یا حیزبێ دابینکرنا مافێن تەواو بوویە بۆ کەمینەیێن ئاینی یێن وەک مەسیحی، ئێزدی و کاکەییان.
ل دەڤەرێن ژێر دەسەڵاتا پارتی، پاراستنا پەرستگەهـ و کەنیسەیان هاتییە پێشخستن و نوێنەرایەتییا سیاسی یا وان د پەرلەمان و حکومەتێ دا هاتییە چەسپاندن. ئەڤ تێکەڵبوونا ئاین دۆستیێ دگەل فرەییێ (شیایە وێنەیەکێ جوان و پێشکەفتی پێشکێشی جیهانا دەرڤە و دبلۆماسییا نێودەوڵەتی بکەت، کو تێدا کوردستان وەک “دوورگەکێ ئارام بۆ پێکڤەژیانێ” د ناڤ دەریایەکا ئاڵۆزی و توندڕەوییێ دا ل ناوچەیێ بهێتە ناساندن.
٤. تەحەدیات، هەڤڕکی و ڕەخنەیێن سیاسی
سەرباری ڤێ هاوسەنگییێ، ئەڤ بابەتە چ جاران بێ ئالۆزی نەبوویە و ل سەر دوو ئاڕاستەیێن دژبەر ڕەخنە ل ڤێ سیاسەتێ دهێنە گرتن:
ڕەخنەیا لایەنێن ئیسلامی یێن سیاسی:** هێزێن ئیسلامی جاروبار گوتارا پارتی ب “تەکتیك” دبینن. ئەوان باوەر هەیە کو ئەڤ ئاین دۆستییە نیشتمانییە، بەلکو دڤێت یاسایێن وڵاتی ب تەواوی داڕێژراو بن ژ شەریعەتێ ئیسلامێ، و ڕەخنێ ل هندێ دگرن کو لایەنێ فەرمی یێ یاسادانانێ پتر بەرەڤ یاسایێن مەدەنی یێن ڕۆژئاوایی دچیت.
ڕەخنەیا ڕووناکبیر و لایەنێن چەپ:** د بەرامبەر دا، چینەکا لیبرال و عەلمانی باوەر دکەن کو پارتی بۆ ڕازیکردنا جڤاکێ کۆنەپەرست، پێگەهەکێ زێدە ددەتە گۆتارا ئاینی، کو ئەڤ چەندە جاران دبیتە ڕێگر ل هەمبەر دەرکرنا یاسایێن پێشکەفتی یێن گرێدای مافێن ژنان یان ئازادیێن تاکەکەسی.
دەرئەنجام: هاوسەنگی وەک زروورەتەکا قۆناغێ
د کۆتایی دا، دشێین بێژین هاوکێشا “پارتی و ئاین دۆستیێ” نە ڕێکەفتنەکا کاتی یە و نە ژی دروشمەکێ بێ ناوەرۆکە، بەلکو بەشەکە ژ ستراتیژییا هێزەکێ کو دزانیت پشتبەستن بتنێ ل سەر لایەنێ نەتەوەیی بێ ڕێزگرتن ل دابونەریتێن ڕوحی یێن جڤاکی، دێ بیتە ئەگەرێ گۆشەگیربوونا سیاسی.
داهاتییا ڤێ پەیوەندیێ دێ یا گرێدای بیت ب شیانا پارتی بۆ بەردەوامیدان ب ڤێ “هاوسەنگییا ئاڵۆز”؛ واتە ڕێزگرتن ل پیرۆزیێن ئاینی و پێگەیێ زانایێن ئاینی، و د هەمان دەم دا بەردەوامبوون ل سەر بیناکرنا دامەزراوەیێن دەولەتەکا مەدەنی و پێشکەفتی کو بشێت مافێ هەموو پێکهاتان بێ جوداهی بپارێزیت. ئەڤ هاوسەنگییە، زامنا سەرەکی یا ئاشتییا کۆمەڵایەتی یە ل هەرێما کوردستانێ.